Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La - Sắc trắng mùa xuân bên dòng Nậm La

Mỗi độ tháng ba dương lịch khi sắc trắng tinh khôi phủ kín các sườn đồi và phố núi bên dòng Nậm La, lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La lại rộn ràng khai hội tại Quảng trường Tây Bắc, tôn vinh di sản văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc vùng cao.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Phụ nữ Thái múa sạp truyền thống trong không gian lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Giữa tiết trời ấm áp của mùa xuân vùng cao, lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La đã trở thành điểm hẹn văn hóa tiêu biểu nơi trung tâm đô thị miền núi Tây Bắc. Khởi nguồn từ mạch nguồn tín ngưỡng dân gian lâu đời của đồng bào dân tộc Thái đen định cư dọc thung lũng Chiềng Lề và suối Nậm La, sự kiện thường niên này kết nối hài hòa nghi thức tâm linh cổ truyền với bức tranh sinh hoạt nghệ thuật cộng đồng rực rỡ sắc màu.

Nguồn gốc tín ngưỡng của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Để thấu hiểu sức sống bền bỉ của mùa hội tháng ba nơi đô thị miền núi, cần ngược dòng thời gian tìm về cội nguồn tâm linh và kho tàng văn học truyền khẩu của cư dân bản địa. Sự giao thoa giữa huyền thoại tình yêu bất tử cùng tập quán tri ân tiền nhân khai sáng bản mường đã định hình nên cốt cách nhân văn cho ngày hội mùa xuân.

Huyền tích Nàng Ban trong truyện thơ cổ người Thái

Trong tâm thức của đồng bào Thái đen vùng Mường La và trung tâm tỉnh lỵ Sơn La, hoa ban không chỉ báo hiệu tiết trời chuyển sang xuân mà còn là hóa thân của lòng chung thủy. Theo cốt truyện gắn với kiệt tác thơ ca truyền khẩu Xống chụ xôn xao (Tiễn dặn người yêu), thuở xưa có Nàng Ban xinh đẹp, khéo thêu thùa đem lòng yêu chàng Khum — một chàng trai nghèo giỏi săn bắn và thổi khèn bè. Vì gia cảnh chênh lệch, cha nàng ép gả con gái cho nhà tạo mường giàu có, khiến cô gái trẻ quyết tâm băng rừng vượt suối đi tìm người thương để giữ trọn lời thề.

Vượt qua biết bao đèo cao vực thẳm gọi tên chàng Khum giữa đại ngàn Tây Bắc, Nàng Ban kiệt sức và gục xuống trên vách đá cheo leo. Nơi nàng nằm lại mọc lên loài cây thân gỗ dẻo dai mang phiến lá hình hai nửa trái tim khép liền vào nhau. Mỗi độ xuân sang, cây bung nở những chùm hoa năm cánh trắng muốt điểm nhụy tím hồng như sắc áo cóm thiếu nữ Thái. Từ huyền tích ấy, đồng bào các bản làng ven suối Nậm La lấy mùa hoa ban nở rộ làm dịp mở hội mùa xuân để ngợi ca tình yêu trong sáng và khát vọng hạnh phúc lứa đôi.

Từ nghi lễ Xên Mường đến ngày hội mùa xuân

Về mặt nhân học văn hóa, tiền thân trực tiếp của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La bắt nguồn từ nghi lễ Xên Mường và Xên Bản của người Thái cổ truyền. Trong xã hội truyền thống của các mường Thái vùng Chiềng An, Chiềng Xôm, Chiềng Cơi và Chiềng Đen, mỗi khi hoa ban nở trắng sườn núi Hài và đồi Khau Cả, cư dân lại tổ chức lễ cúng thần sông, thần núi cùng các vị tổ tiên có công khai phá ruộng nương, đắp phai mương dẫn nước tưới tiêu. Nếu vùng đất láng giềng nổi tiếng với lễ hội Hoa Ban Điện Biên gắn cùng dấu ấn chiến trường lịch sử, thì ngày hội tại đô thị Sơn La lại mang đậm sắc thái giao thoa giữa văn hóa bản mường cổ truyền và nhịp sống văn minh bên dòng Nậm La.

Trải qua quá trình bảo tồn và nâng tầm quy mô tổ chức, chính quyền và nhân dân địa phương đã kế thừa trọn vẹn phần hồn của nghi lễ Xên Mường để kiến tạo nên sự kiện văn hóa cấp thành phố diễn ra định kỳ vào tháng 3 dương lịch hằng năm. Nhờ đó, di sản tín ngưỡng nông nghiệp xưa kia trở thành sợi dây gắn kết mười hai dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh Sơn La.

Tiêu chí văn hóa và lịch sửThông tin chi tiết tại lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La
Thời gian tổ chức hằng nămTrung tuần tháng 3 dương lịch (khi hoa ban nở trắng các sườn đồi)
Không gian tổ chức trọng tâmĐền thờ Vua Lê Thái Tông, Quảng trường Tây Bắc và dọc suối Nậm La
Cội nguồn tín ngưỡng dân gianBắt nguồn từ nghi lễ Xên Bản, Xên Mường và tín ngưỡng thờ Nàng Ban
Tác phẩm văn học gắn liềnTruyện thơ cổ Xống chụ xôn xao của dân tộc Thái đen
Chủ thể văn hóa thực hànhCộng đồng dân tộc Thái cùng đồng bào Mông, Dao, Khơ Mú, Mường, Kinh
Nghi thức và hoạt động chínhLễ dâng hương, trình diễn Hạn khuống, thi thêu khăn Piêu và đại xòe

Không gian và nghi thức tại lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Không gian thực hành di sản của mùa hội tháng ba trải rộng từ những di tích lịch sử linh thiêng trên triền núi cổ kính cho đến quảng trường trung tâm hiện đại. Sự sắp đặt không gian theo trục lịch sử – văn hóa – sinh thái giúp người tham dự cảm nhận rõ mạch chảy truyền thống nối liền quá khứ với hiện tại.

Nghi thức dâng hương tưởng niệm bậc tiền nhân

Mở đầu cho chuỗi sự kiện chính thức của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La luôn là phần lễ trang trọng diễn ra tại khu di tích đền thờ Vua Lê Thái Tông Sơn La thuộc phường Chiềng An. Nằm tựa lưng vào vách núi đá vôi hang Huổi Tô (Bia Sơn), nơi lưu giữ bút tích bài thơ chữ Hán khắc trên đá từ mùa xuân năm Canh Thân (1440) của vị hoàng đế triều Hậu Lê trong hai lần thân chinh giữ yên biên cương Tây Bắc, ngôi đền là biểu tượng lịch sử khẳng định chủ quyền quốc gia và tinh thần đại đoàn kết dân tộc.

Trong tiếng chiêng trống ngân vang giữa rừng ban cổ thụ trên sườn núi Chiềng An, đoàn rước lễ gồm các bậc cao niên, nghệ nhân dân gian và đại diện các bản làng thành kính tiến hành nghi thức dâng hương, dâng hoa ban trắng cùng phẩm vật bản địa. Nghi thức tưởng niệm đức vua Lê Thái Tông kết hợp cùng lời khấn cổ truyền trong nghi lễ Xên Mường thể hiện trọn vẹn đạo lý uống nước nhớ nguồn, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt.

Trục cảnh quan quảng trường và tuyến phố hoa

Sau phần nghi lễ tâm linh tại phường Chiềng An, tâm điểm của phần hội chuyển dịch về Quảng trường Tây Bắc — không gian kiến trúc văn hóa rộng lớn nằm bên dòng suối Nậm La và tiếp giáp chân đồi Khau Cả, nơi tọa lạc di tích Nhà tù Sơn La lịch sử. Tại khu vực tượng đài Bác Hồ với đồng bào các dân tộc Tây Bắc, hàng vạn gốc ban trắng, ban tím dọc các đại lộ trung tâm, tuyến kè suối Nậm La và sườn đồi lâm viên cùng lúc bung nở trắng xóa, tạo nên phông nền thiên nhiên thơ mộng giữa lòng phố núi.

Đêm hội đại xòe rực rỡ sắc màu kết nối cộng đồng tại không gian lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La
Đêm hội đại xòe rực rỡ sắc màu kết nối cộng đồng tại không gian lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Xung quanh Quảng trường Tây Bắc, mười hai xã và phường trực thuộc thành phố dựng lên những khu trại văn hóa mô phỏng nguyên bản kiến trúc nhà sàn gỗ mái khau cút của người Thái đen. Mỗi gian trại trưng bày khung cửi dệt thổ cẩm, dụng cụ đan lát mây tre, nhạc cụ khèn bè, tính tẩu và các hiện vật gắn liền với đời sống canh tác lúa nước vùng thung lũng.

Hoạt động nghệ thuật đặc sắc trong lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Bước vào phần hội, không gian trung tâm thành phố bừng sáng bởi hàng loạt hoạt động diễn xướng dân gian, thi tài khéo léo và giao lưu văn hóa cộng đồng. Mỗi tiết mục trình diễn đều được phục dựng công phu bởi chính các nghệ nhân bản địa, tái hiện chân thực vẻ đẹp tinh thần của cư dân miền núi.

Sân khấu giao duyên Hạn khuống và thêu khăn Piêu

Một trong những điểm nhấn giàu bản sắc nhất của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La là hoạt động phục dựng không gian Hạn khuống — hình thức sinh hoạt giao duyên truyền thống của thanh niên dân tộc Thái mỗi độ xuân về. Giữa sân quảng trường, sàn tre cao ráo được dựng lên với hàng rào mắt cáo bao quanh, ở chính giữa dựng cây nêu trang trí dải tua rua cùng hình chim muông, ve sầu, quả còn đan bằng nan tre. Bên bếp lửa ấm áp trên sàn Hạn khuống, các thiếu nữ Thái mặc áo cóm đính hàng cúc bạc hình bướm vừa quay xa kéo sợi vừa hát đối đáp (khắp báo sao) cùng các chàng trai cầm khèn bè, đàn tính tẩu đứng dưới sân xin bước lên thang kết bạn.

Song hành với những làn điệu khắp mượt mà trên sàn giao duyên là phần thi thêu khăn Piêu thu hút đông đảo nghệ nhân từ các bản làng tham gia. Trong văn hóa người Thái đen Sơn La, chiếc khăn Piêu đội đầu thêu hoa văn cút piêu, hoa ban, mặt trời bằng chỉ ngũ sắc ở hai đầu khăn là thước đo phẩm hạnh và đôi bàn tay tài hoa của người phụ nữ. Dưới tán hoa ban tháng ba, từng đường kim mũi chỉ luồn mặt trái vải bông đen để tạo hình nổi chính xác trên mặt phải đã phô diễn kỹ thuật thủ công tinh xảo truyền dạy qua nhiều thế hệ.

  • Nghệ thuật diễn xướng Hạn khuống: Tái hiện nghi thức xin lên sàn, hát khắp đối đáp giao duyên và trao gửi tín vật dưới sự dẫn dắt của bà mối bản làng.
  • Hội thi thêu khăn Piêu truyền thống: Các nghệ nhân thực hiện kỹ thuật thêu luồn chỉ mặt trái vải bông nhuộm chàm, tạo họa tiết hình học và hoa văn cút piêu.
  • Trình diễn trang phục dân tộc nguyên bản: Tôn vinh vẻ đẹp áo cóm cúc bạc, váy nhung đen của người Thái cùng trang phục thổ cẩm của người Mông, người Dao.
  • Trò chơi dân gian truyền thống vùng cao: Tổ chức thi ném còn qua vòng chuẩn trên đỉnh cột tre cao, đẩy gậy, kéo co, tó má lẹ, đi cà kheo và bắn nỏ.
  • Không gian văn hóa ẩm thực hoa ban: Giới thiệu nộm hoa ban măng đắng, hoa ban đồ chấm chẩm chéo, kết hợp cùng nghệ thuật đồ xôi ngũ sắc Mường Lò và gà nướng cơm lam Sơn La thơm lừng.
Sắc hoa ban nở trắng xóa trên các sườn đồi và công viên trung tâm trong dịp lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La
Sắc hoa ban nở trắng xóa trên các sườn đồi và công viên trung tâm trong dịp lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Đêm hội đại xòe và trò chơi dân gian

Đỉnh cao cảm xúc của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La hội tụ trong đêm hội trình diễn Nghệ thuật Xòe Thái — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO ghi danh. Trên mặt sân rộng lớn của Quảng trường Tây Bắc, hàng nghìn nghệ nhân và người dân cùng nắm chặt tay nhau tạo thành những vòng tròn đồng tâm khổng lồ xoay quanh ngọn lửa trại. Tiếng trống, tiếng chiêng hòa cùng nhịp đàn tính tẩu dẫn dắt sáu điệu xòe cổ uyển chuyển từ xòe nắm tay, xòe tung khăn, xòe tiến lùi cho đến xòe bổ bốn và xòe vỗ tay.

Bên cạnh các điệu múa cổ truyền, ngày hội còn mở rộng sang những hoạt động thể thao dân tộc như giải leo núi chinh phục đỉnh núi Hài hay thi nhảy sạp trên sân quảng trường. Từ không gian lễ hội trung tâm, hành trình khám phá văn hóa mùa xuân còn kết nối với các danh thắng nổi tiếng trong tỉnh như thảo nguyên cao nguyên Mộc Châu, thắng cảnh rừng thông Bản Áng Mộc Châu, ngọn thác Dải Yếm Mộc Châu hay vùng sông nước lòng hồ Quỳnh Nhai ở phía bắc.

Giá trị bảo tồn di sản của lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La

Vượt lên trên ý nghĩa của một kỳ hội xuân thường niên, sự kiện văn hóa tháng ba tại đô thị tỉnh lỵ đã khẳng định vai trò hạt nhân trong chiến lược gìn giữ bản sắc dân tộc thiểu số giữa bối cảnh hiện đại hóa. Những giá trị tinh thần kết tinh từ mùa hoa ban trắng đang tạo dựng diện mạo văn hóa riêng biệt cho vùng đất cửa ngõ Tây Bắc.

Gìn giữ mạch nguồn văn hóa dân tộc Thái

Trong bối cảnh không gian đô thị ngày càng mở rộng, việc duy trì đều đặn lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La đóng vai trò như một trường học văn hóa thực tiễn giúp thế hệ trẻ người Thái, người Mông, người La Ha tiếp cận trực tiếp với di sản của cha ông. Thông qua quá trình chuẩn bị trại văn hóa, luyện tập các làn điệu khắp, học cách thắt cúc bạc áo cóm hay chế biến món ăn cổ truyền từ hoa ban cho mâm cỗ cúng bản mường, tri thức dân gian được trao truyền tự nhiên từ các nghệ nhân cao tuổi sang lớp thanh thiếu niên.

Đặc biệt, sự hiện diện của chữ Thái cổ trên các bức trướng lễ hội, tiếng khèn bè ngân vang bên bờ suối Nậm La và những tấm khăn Piêu thêu tay tỉ mỉ trong phần thi thêu khăn Piêu đã khơi dậy niềm tự hào sâu sắc về cội nguồn bản địa. Lễ hội minh chứng sinh động rằng sự phát triển của một đô thị miền núi hiện đại hoàn toàn có thể song hành cùng những tập tục truyền thống tốt đẹp từ ngàn xưa.

Định vị bản sắc văn hóa mùa xuân Tây Bắc

Cùng với việc quy hoạch trồng mới hàng chục nghìn cây ban trên các tuyến đường cửa ngõ và đồi Khau Cả, sự kiện văn hóa mùa xuân này đã định vị thương hiệu văn hóa đặc trưng cho đô thị trung tâm tỉnh Sơn La. Mỗi mùa hoa nở trắng núi đồi không chỉ đánh thức ký ức về chuyện tình Nàng Ban trong thiên tình sử Xống chụ xôn xao mà còn giới thiệu hình ảnh một cộng đồng giàu lòng mến khách. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hiến bản địa, chuyên trang Sơn La NSSC ghi nhận ngày hội mùa xuân nơi phố núi như một biểu tượng tiêu biểu cho sức sống trường tồn của văn hóa các dân tộc Tây Bắc.

Trải qua bao mùa xuân thay lá và bung nở sắc trắng tinh khôi giữa mây ngàn, lễ hội Hoa Ban thành phố Sơn La vẫn vẹn nguyên sức hấp dẫn nhờ sự hòa quyện giữa chiều sâu tâm linh và không khí hội hè rộn rã. Gìn giữ và phát huy giá trị của mùa hội tháng ba bên dòng Nậm La chính là bảo tồn mạch nguồn văn hóa quý báu, để tiếng tính tẩu và điệu xòe đoàn kết mãi ngân vang giữa lòng đô thị miền sơn cước.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất