Lễ hội Xên Mường Sơn La - Nghi lễ cúng mường mùa hoa ban nở
NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Trong tâm thức cư dân trồng lúa nước các thung lũng Mường La, Mường Sang, Mường Chanh và Mường Muổi, lễ hội Xên Mường Sơn La giữ vị trí thiêng liêng mở đầu cho chu kỳ nông lịch mới của toàn thể bản mường. Dưới bóng cây cổ thụ đầu nguồn và trước ngôi miếu thờ trang nghiêm, tiếng khấn trầm hùng của thầy mo hòa cùng nhịp chiêng trống ngân vang gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, bản làng bình yên và tình đoàn kết cộng đồng bền chặt.
Nguồn gốc tín ngưỡng của lễ hội Xên Mường Sơn La
Sự ra đời và lưu truyền qua hàng thế kỷ của lễ hội Xên Mường Sơn La bắt nguồn từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước thung lũng cùng hệ thống tổ chức xã hội bản - mường cổ truyền của đồng bào dân tộc Thái vùng Tây Bắc. Trong ngôn ngữ Thái, từ "Xên" mang nghĩa là cúng tế, dâng lễ vật tri ân và cầu phúc, còn "Mường" chỉ một đơn vị lãnh thổ - xã hội truyền thống bao gồm nhiều bản làng quần tụ quanh cánh đồng lớn được tưới tiêu bởi cùng hệ thống sông suối.
| Khía cạnh di sản lễ hội | Nội dung khảo cứu văn hóa dân tộc Thái tại Sơn La | Giá trị biểu trưng trong đời sống bản mường |
|---|---|---|
| Tên gọi và bản chất | Lễ hội Xên Mường Sơn La (nghi lễ cúng mường cấp toàn vùng) | Đại lễ nông nghiệp và tín ngưỡng cộng đồng lớn nhất đầu xuân |
| Thời điểm cử hành | Tháng Giêng hoặc tháng Hai âm lịch hằng năm vào đúng mùa hoa ban nở | Giao thời giữa mùa khô và mùa mưa, khởi đầu vụ gieo cấy lúa nước mới |
| Không gian trung tâm | Khu rừng cấm đầu nguồn, gốc cây cổ thụ linh thiêng và miếu thờ thần mường | Nơi hội tụ linh khí của mạch nước, núi rừng và tiền nhân khai sáng |
| Đối tượng phụng thờ | Thần Đất, thần Nước, thần Núi, thần Sông và các vị Tạo Mường lập bản dựng mường | Thể hiện thế giới quan vạn vật hữu linh và đạo lý uống nước nhớ nguồn |
| Chủ lễ điều hành | Ông Mo Mường am hiểu sâu sắc phong tục, sử thi và văn cúng chữ Thái cổ | Cầu nối tâm linh giữa toàn thể cư dân bản mường với thế giới thần linh |
| Sinh hoạt hội xuân | Biểu diễn múa khăn piêu, đại vũ điệu Xòe Thái, tung còn và trò chơi tó má lẹ | Gắn kết cộng đồng đa dân tộc và trao truyền di sản diễn xướng dân gian |
Quan niệm Mường Trời, Mường Đất trong vũ trụ quan Thái
Theo quan niệm vũ trụ quan cổ truyền ghi chép trong sử thi "Quắm tố mường" (Kể chuyện bản mường) của người Thái đen và Thái trắng tại Sơn La, vũ trụ gồm ba tầng gắn kết mật thiết là Mường Phạ (Mường Trời) nơi các đấng "Then" ngự trị, Mường Lúm (Mường Đất) nơi con người sinh sống và thế giới vạn vật tự nhiên nơi mỗi ngọn núi, dòng sông, con suối, gốc cây cổ thụ đều có các vị thần linh ("phi") trông coi. Đối với cư dân canh tác lúa nước thung lũng, sự sinh sôi của cây lúa phụ thuộc trực tiếp vào sự hài hòa giữa thần Đất ("phi đin"), thần Nước ("phi nặm"), thần Trời ("phi phạ") và thần bảo hộ toàn mường ("phi mường").
Nếu nghi lễ cúng bản như lễ hội Xên Bản người Thái giới hạn trong phạm vi một thôn bản để cầu an cho từng cụm dân cư, thì lễ hội Xên Mường Sơn La là đại lễ cấp cao nhất quy tụ toàn bộ các bản làng nằm trong cùng một thung lũng mường lớn như Mường La, Mường Chiến, Mường Chanh hay Mường Sang. Thông qua nghi lễ cúng mường trọng thể đầu xuân, toàn thể cư dân cùng hướng về cội nguồn tâm linh chung, xin phép thần núi và thần sông cho con người đắp phai đào mương dẫn nước vào đồng ruộng và cầu mong mùa màng tươi tốt.
Đạo lý tri ân các vị Tạo Mường khai khẩn ruộng nương
Bên cạnh lớp tín ngưỡng thờ thần tự nhiên, lễ hội Xên Mường Sơn La còn thấm đẫm đạo lý "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" thông qua tục thờ cúng các vị Tạo Mường cùng những bậc tiền nhân có công khai phá đất đai, lập bản dựng mường và giữ nước. Trong lịch sử hình thành các mường cổ trên đất Sơn La từ lưu vực sông Đà qua vùng chân đèo Pha Đin tới vùng giáp ranh lưu vực hồ Hòa Bình, mỗi vùng đất đều gắn liền với tên tuổi những vị thủ lĩnh đầu tiên dẫn dắt dân bản phát rừng làm ruộng nước, bắc cọn nước và thiết lập luật tục bảo vệ rừng đầu nguồn.
Khi các vị Tạo Mường và tướng lĩnh có công với dân bản qua đời, cộng đồng người Thái tôn suy họ trở thành vị nhân thần bảo hộ vùng đất và lập miếu thờ dưới tán cây cổ thụ linh thiêng nhất của mường. Tại các vùng đất giàu truyền thống như xã Ngọc Chiến với danh thắng suối khoáng nóng Ngọc Chiến hay vùng Chiềng An, Chiềng Cọ thuộc thành phố Sơn La, bài văn cúng trong lễ Xên Mường luôn xướng danh đầy đủ tên tuổi các vị chúa mường và những người anh hùng đã ngã xuống vì quê hương để mời về thụ hưởng lễ vật.
Không gian và lễ vật trong lễ hội Xên Mường Sơn La
Tính chất trang nghiêm và bản sắc văn hóa của lễ hội Xên Mường Sơn La được thể hiện rõ nét qua cách lựa chọn không gian hành lễ gắn liền với sinh thái rừng - nước cũng như quy chuẩn chuẩn bị lễ vật hiến tế mang đậm dấu ấn văn minh lúa nước Tây Bắc. Mọi khâu chuẩn bị đều do cộng đồng các bản trong mường tự nguyện đóng góp và thực hiện theo đúng phong tục truyền đời.

Miếu thờ thần mường và thời điểm mùa hoa ban nở
Thời điểm tổ chức lễ hội Xên Mường Sơn La thường được các bậc cao niên và ông Mo Mường ấn định vào ngày lành trong khoảng cuối tháng Giêng sang tháng Hai âm lịch hằng năm, đúng vào mùa hoa ban nở trắng xóa khắp các sườn đồi Tây Bắc. Đối với người Thái, hoa ban không chỉ là biểu tượng của tình yêu chung thủy mà còn là tín hiệu thiên nhiên báo hiệu mùa giá rét đã qua, những cơn mưa xuân đầu mùa sắp đổ xuống làm mềm đất ruộng để người nông dân bước vào vụ cấy lúa chiêm xuân.
Không gian trung tâm diễn ra nghi lễ cúng mường luôn đặt tại khu rừng thiêng cấm chặt phá của mường, nơi có ngôi miếu thờ thần mường tọa lạc dưới gốc cây đa cổ thụ, cây muỗm hoặc cây gạo trăm năm tuổi nằm cạnh mạch nước ngầm đầu nguồn. Ngôi miếu thờ hướng mặt về phía cánh đồng trung tâm của mường, lưng tựa vào dãy núi cao vững chãi, tạo nên chỉnh thể phong thủy hài hòa giữa núi thiêng, rừng cấm, nguồn nước và ruộng lúa.
Mâm cỗ hiến sinh và phẩm vật dâng cúng thần linh
Để chuẩn bị cho đại lễ lễ hội Xên Mường Sơn La, đại diện các bản trong mường cùng nhau tuyển chọn những phẩm vật tinh khiết nhất của lao động nông nghiệp dâng lên thần linh cùng các vị Tạo Mường. Tùy theo phong tục từng vùng mường lớn như Mường La hay Mường Sang, mâm lễ cúng Xên Mường được phân chia thành nhiều bàn lễ đan bằng tre nứa lót lá chuối rừng xanh mướt:
- Lễ vật hiến sinh truyền thống: Gồm trâu trắng, trâu đen hoặc lợn béo nguyên con được nuôi dưỡng sạch sẽ trong bản, cùng những con gà trống tơ mào đỏ rực dùng để thầy mo xem chân gà đoán định vận hạn mùa màng cho toàn mường.
- Sản vật nông nghiệp và ẩm thực lúa nước: Các chõ xôi nếp nương đồ chín dẻo thơm, bánh chưng gù, cá chép suối nướng cùng những món ăn đặc trưng trong văn hóa ẩm thực lễ tết của người Thái như nậm pịa Sơn La, thịt gác bếp, măng đắng đầu mùa, cá nướng như cá tép dầu nướng Quỳnh Nhai và các loại hoa quả địa phương như xoài tròn Yên Châu.
- Lễ vật biểu trưng văn hóa và tâm linh: Những chum rượu cần ủ men lá rừng, rượu trắng đựng trong ống bương tre, trầu cau, gạo trắng, muối hạt, cành hoa ban tươi cùng sấp vải bông trắng và tấm thổ cẩm rực rỡ kết tinh từ nghề dệt thổ cẩm người Thái Sơn La dùng để làm lễ dâng áo mới cho các vị thần mường.
Nghi thức hành lễ tại lễ hội Xên Mường Sơn La
Cấu trúc của lễ hội Xên Mường Sơn La là sự kết hợp chặt chẽ giữa phần lễ mang tính thiêng liêng của tín ngưỡng bản địa và phần hội ngập tràn niềm vui giao hòa cộng đồng. Toàn bộ diễn trình lễ hội diễn ra liên tục từ sáng sớm cho tới khi ánh lửa trại bùng lên trong đêm hội mùa xuân.
Bài cúng triệu thỉnh thần núi, thần sông của ông Mo Mường
Giữ vai trò linh hồn trong phần nghi lễ của lễ hội Xên Mường Sơn La là ông Mo Mường — bậc trí thức dân gian uyên bác nắm giữ chữ viết Thái cổ, thuộc lòng gia phả các dòng họ tạo mường cùng hàng nghìn câu thơ cúng cổ truyền. Trong trang phục áo chàm đen truyền thống và khăn vấn đầu trang nghiêm, ông Mo Mường cùng đoàn phụ lễ gồm các già làng, trưởng bản tiến hành thắp hương, rót rượu và cất tiếng khấn triệu thỉnh theo đúng thứ tự tôn ti của thần điện người Thái.
Bài văn cúng trong nghi lễ cúng mường được chia thành nhiều lớp lang chặt chẽ như một bộ sử biên niên bằng lời ca: mở đầu là lời khấn mời các vị thần cai quản bầu trời, thần sét, thần mưa; tiếp đến là lời triệu thỉnh thần cai quản các đỉnh núi cao, thần cai quản dòng sông Đà hùng vĩ nơi có công trình nhà máy Thủy điện Sơn La và vùng mặt nước lòng hồ Quỳnh Nhai; sau cùng là lời mời hương hồn các vị Tạo Mường tiền bối về ngự trên đàn lễ. Khi tiếng khấn dừng lại ở mỗi chặng, dàn nhạc lễ gồm trống cái, chiêng đồng và ống sáo trúc lại tấu lên những nhịp âm vang trầm hùng.

Điệu múa khăn piêu, vòng xòe và hội xuân bản mường
Ngay sau khi ông Mo Mường thực hiện nghi thức xin quẻ âm dương báo tin thần linh ban phúc lành, không gian lễ hội Xên Mường Sơn La chuyển sang phần hội xuân tưng bừng dưới tán cây hoa ban nở trắng. Hàng trăm cô gái Thái đen và Thái trắng trong trang phục áo cóm đính cúc bạc hình bướm lấp lánh, váy đen và đầu đội khăn piêu thêu hoa văn rực rỡ cùng bước vào sân hội, uyển chuyển trình diễn các điệu múa khăn piêu, múa quạt, múa nón truyền thống.
Cùng với các tiết mục diễn xướng nghệ thuật, sân bãi quanh miếu mường trở thành đấu trường sôi nổi của hàng loạt trò chơi dân gian gắn liền với đời sống nông nghiệp vùng cao:
- Đại vũ điệu Xòe Thái gắn kết cộng đồng: Khi tiếng tính tẩu và khèn bè cất lên, tất cả người dân và du khách cùng nắm tay nhau kết thành vòng tròn lớn quanh đống lửa thiêng và chum rượu cần, trình diễn sáu điệu xòe cổ thuộc di sản nghệ thuật Xòe Thái Sơn La để biểu thị tinh thần đoàn kết.
- Trò chơi tó má lẹ và ném còn mùa xuân: Phụ nữ và thanh niên hào hứng tham gia trò chơi tó má lẹ (dùng hạt cây má lẹ rừng tròn dẹp để gảy trúng đích bằng đầu ngón tay và mu bàn chân), bên cạnh hội tung còn ngũ sắc xuyên qua vòng tròn hồng tâm trên đỉnh cột tre cao vút nhằm cầu mong sự giao hòa âm dương.
- Thi giã bánh dày, bắn nỏ và hát khắp giao duyên: Những chàng trai Thái trổ tài giương nỏ bắn tên, thi đẩy gậy, đi cà kheo và hòa giọng cùng các thiếu nữ trong làn điệu khắp Thái ca ngợi vẻ đẹp mùa hoa ban nở trên quê hương Sơn La.
Giá trị văn hóa của lễ hội Xên Mường Sơn La
Trải qua hàng trăm năm tồn tại trong dòng chảy lịch sử vùng Tây Bắc, lễ hội Xên Mường Sơn La không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng nông nghiệp mà đã trở thành thiết chế văn hóa cộng đồng hoàn chỉnh, kết tinh trí tuệ dân gian, đạo đức ứng xử với tự nhiên và bản sắc thẩm mỹ của đồng bào dân tộc Thái tại tỉnh Sơn La.
Sợi dây cố kết cộng đồng tại các thung lũng mường
Giá trị nhân văn sâu sắc của lễ hội Xên Mường Sơn La nằm ở khả năng gắn kết bền chặt mọi thành viên và bản làng trong cùng một không gian văn hóa thung lũng. Việc cùng bảo vệ khu rừng cấm đầu nguồn nơi đặt miếu thờ thần mường, cùng đóng góp lễ vật và quây quần thụ lộc bên chén rượu cần sau lễ cúng đã xóa nhòa khoảng cách giữa các dòng họ và các tộc người cùng chung sống trên địa bàn mường như người Thái, người Mông, người La Ha, người Khơ Mú. Các quy ước cộng đồng nhắc lại trong bài khấn của ông Mo Mường chính là bộ luật tục xanh nghiêm cấm chặt phá cây cổ thụ ở rừng đầu nguồn và bảo vệ mạch nước suối nuôi dưỡng cánh đồng mường.
Bảo tồn di sản tâm linh người Thái giữa nhịp sống mới
Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội vùng cao hôm nay, tỉnh Sơn La luôn chú trọng công tác sưu tầm, phục dựng và bảo tồn nguyên vẹn các giá trị cốt lõi của lễ hội Xên Mường Sơn La, loại bỏ các yếu tố hủ tục để tôn vinh nét đẹp nhân văn của di sản. Cùng với các lễ hội mùa xuân tiêu biểu của địa phương như lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà tại vùng sông nước Quỳnh Nhai, lễ Xên Mường đã trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc thu hút các nhà nghiên cứu dân tộc học và du khách yêu mến văn hóa bản địa Tây Bắc.
Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hóa bản địa của 34 tỉnh thành Việt Nam, chuyên trang Sơn La NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tri thức bách khoa chuẩn xác về lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian của đồng bào các dân tộc tỉnh Sơn La. Mỗi độ tháng Hai âm lịch khi sắc hoa ban trắng tinh khôi bừng nở trên khắp núi đồi, tiếng trống chiêng và điệu múa khăn piêu trong lễ hội Xên Mường Sơn La lại ngân vang như lời khẳng định sức sống trường tồn của văn hóa Thái giữa đại ngàn Tây Bắc.
NSSC Sơn La
sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Sơn La.
Bài liên quan
Xoài tròn Yên Châu - Thức quả tiến vua ngọt lành nơi thung lũng Mường Vạt
Xoài tròn Yên Châu là giống quả cổ bản địa trứ danh được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý tại Sơn La. Khám phá vùng đất Mường Vạt, hương thơm nồng nàn và vị ngọt đậm đà.
Chè Shan tuyết Tà Xùa - Tinh hoa trà cổ thụ giữa biển mây đại ngàn Bắc Yên
Chè Shan tuyết Tà Xùa vươn mình trên những đỉnh núi đá mù sương Bắc Yên, Sơn La. Cùng khám phá rừng trà cổ thụ bản Bẹ, hương vị mật ong rừng và di sản người Mông.
Dâu tây Mộc Châu - Sắc đỏ ngọt lành từ những nông trang thảo nguyên Sơn La
Dâu tây Mộc Châu nổi bật với giống dâu Hana Nhật Bản quả đỏ mọng, đặc ruột và vị ngọt thanh. Cùng khám phá khí hậu thảo nguyên, kỹ thuật canh tác và giá trị đặc sản.



