Bỏ qua đến nội dung

Xoài tròn Yên Châu - Thức quả tiến vua ngọt lành nơi thung lũng Mường Vạt

Được nuôi dưỡng bởi tiểu khí hậu nắng gió đặc thù và tầng đất đá vôi giàu khoáng chất dọc thung lũng Mường Vạt, xoài tròn Yên Châu là nguồn gen cây ăn quả bản địa quý hiếm của đồng bào Thái và là nông sản đầu tiên của tỉnh Sơn La đón nhận văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Những chùm quả xoài tròn Yên Châu căng mọng treo trĩu cành tại vùng chỉ dẫn địa lý huyện Yên Châu tỉnh Sơn La

Trong kho tàng nông sản đặc hữu của vùng đất Tây Bắc, xoài tròn Yên Châu từ lâu đã nổi danh như một thức quả kết tinh trọn vẹn cái nắng rực lửa và làn gió khô nóng đặc trưng của miền thung lũng đá vôi Sơn La. Không sở hữu kích thước lớn như những giống xoài lai nhập nội, giống xoài cổ bản địa của đồng bào dân tộc Thái tại huyện Yên Châu lại chinh phục lòng người bởi dáng quả bầu tròn độc đáo, hương thơm nồng nàn lan tỏa và vị ngọt đậm đà thấm đẫm truyền thống canh tác trăm năm.

Nguồn gốc bản địa và vùng tiểu khí hậu của xoài tròn Yên Châu

Sự hình thành danh tiếng của giống xoài cổ nơi đây gắn liền với lịch sử khai phá vùng đất cổ của người Thái cùng cấu trúc địa chất, khí hậu vô cùng đặc biệt của thung lũng Yên Châu. Chính sự kết hợp giữa nguồn gen thực vật bản địa lâu đời và điều kiện vi khí hậu lòng chảo đã tạo nên hương vị riêng biệt không vùng đất nào khác có thể sao chép.

Giống xoài cổ gắn với lịch sử thung lũng Mường Vạt

Vùng đất huyện Yên Châu ngày nay vốn có lịch sử cư trú của con người từ hàng vạn năm trước, được minh chứng rõ nét qua các tầng văn hóa tiền sử tại di chỉ khảo cổ Mái đá Bản Mòn Yên Châu. Trong tiến trình lịch sử sau đó, khi cộng đồng người Thái đến định cư và lập nên vùng đất cổ mang tên thung lũng Mường Vạt, cây xoài tròn bản địa (tiếng Thái gọi là "mắc muông cọ" hoặc xoài trứng) đã hiện diện trong các khu vườn quanh nhà sàn và trên sườn đồi thấp ven suối. Trong tư liệu dân gian được ghi chép bằng chữ viết cổ của người Thái Sơn La cũng như lời truyền tụng qua nhiều thế hệ, vùng đất Mường Vạt luôn được nhắc đến với hai đặc sản trứ danh gắn liền với nắng gió bản địa là xoài tròn thơm ngọt và chuối khô Yên Châu dẻo đượm mật.

Trải qua hàng trăm năm chọn lọc tự nhiên và nhân giống bằng hạt qua bàn tay cư dân bản địa, xoài tròn Yên Châu đã hình thành quần thể cây cổ thụ lâu năm phân bố dọc lưu vực các con suối lớn. Tại các bản làng lâu đời thuộc xã Sặp Vạt, Chiềng Pằn hay Viêng Lán, hiện vẫn còn lưu giữ nhiều gốc xoài cổ thụ có tuổi đời từ 70 đến trên 100 năm tuổi, thân cây to lớn vươn tán rộng, rễ ăn sâu vào lòng đất đồi đá vôi.

Địa hình lòng chảo đá vôi và gió Lào khô nóng

Yếu tố quyết định tạo nên phẩm chất sinh hóa độc bản của xoài tròn Yên Châu nằm ở cấu trúc địa hình lòng chảo bị bao bọc bởi các dãy núi đá vôi cao thuộc hệ thống cao nguyên Sơn La – Mộc Châu. Thung lũng Yên Châu nằm ở độ cao trung bình 300–700 mét so với mực nước biển, thấp hơn hẳn các vùng lân cận và mở hướng đón trực tiếp luồng gió Tây Nam (gió Lào) thổi từ phía Thượng Lào sang vào mùa khô và đầu mùa hạ.

Từ tháng 3 đến tháng 6 hằng năm — đúng vào giai đoạn cây xoài bước vào kỳ nuôi quả và tích lũy đường — cả lòng chảo Yên Châu đón nhận số giờ nắng dồi dào, nền nhiệt độ ban ngày lên cao 35–40 độ C kết hợp độ ẩm không khí thấp. Nhờ bộ rễ cọc ăn sâu xuống tầng đất đỏ nâu phát triển trên đá vôi và đất phù sa cổ dọc vực suối Vạt, cây xoài tròn phát huy khả năng chịu hạn vượt trội. Nắng nóng cùng nguồn khoáng chất canxi, kali, magie phong phú trong đất đá vôi giúp hạn chế lượng nước dư thừa trong thịt quả, thúc đẩy quá trình chuyển hóa tinh bột thành đường hòa tan và tổng hợp hợp chất tạo mùi thơm nồng nàn.

Tiêu chí địa lý và sinh họcThông số chuẩn của sản vật xoài tròn Yên Châu (Sơn La)
Tên gọi bản địa và phân loạiXoài tròn Yên Châu (xoài trứng, tiếng Thái gọi là mắc muông cọ)
Vùng lõi bảo hộ Chỉ dẫn địa lýBa xã Chiềng Pằn, Sặp Vạt và Viêng Lán thuộc huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La
Văn bằng bảo hộ quốc giaGiấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00034 cấp ngày 30/11/2012
Trọng lượng và hình dáng quảQuả bầu tròn cân đối, trọng lượng trung bình từ 120 gam đến 210 gam mỗi quả
Đặc trưng vỏ và thịt quảVỏ chín xanh bạc ngà điểm đốm nâu đen, thịt quả màu vàng cam đỏ, mịn dẻo, ít xơ
Chỉ số chất lượng sinh hóaHàm lượng chất khô hòa tan (Brix) đạt từ 16% đến trên 20%, đường tổng số 13–17%

Hình thái tự nhiên và hương vị đặc trưng của xoài tròn Yên Châu

Khác biệt hoàn toàn với các giống xoài quả dài hay xoài tượng phổ biến ở miền xuôi, giống xoài bản địa của vùng đất Mường Vạt sở hữu những dấu hiệu nhận diện hình thái vô cùng rõ nét. Từ kích thước nhỏ nhắn vừa lòng bàn tay, màu sắc vỏ quả khi chín cho đến cấu trúc thịt quả bên trong đều phản ánh đặc tính của một nguồn gen cây trồng cổ truyền.

Dáng quả bầu tròn và lớp vỏ xanh điểm đốm nâu

Đúng như tên gọi đã đi vào tiềm thức của người dân Tây Bắc, xoài tròn Yên Châu có hình dáng bầu tròn gần giống quả trứng ngỗng, chiều dài quả và đường kính ngang chênh lệch không nhiều, phần rốn quả tù tròn. Trọng lượng trung bình của mỗi quả dao động 120–200 gam (khoảng 5–7 quả mỗi ki-lô-gam), vừa vặn trong lòng bàn tay. Khi còn xanh trên cây, vỏ quả có màu xanh nhạt phủ một lớp phấn trắng tự nhiên rất dày giúp phản xạ bức xạ mặt trời gay gắt.

Khi quả bước vào độ chín sinh lý hoàn toàn, vỏ xoài không chuyển sang màu vàng tươi toàn bộ mà mang sắc vỏ xanh bạc ngà điểm đốm nâu hoặc phớt vàng nhạt ở phần vai quả. Những chấm đốm nâu đen nhỏ li ti xuất hiện mật độ dày trên nền vỏ xanh bạc ngà cùng lớp phấn trắng mịn chính là dấu hiệu nhận biết quả xoài đã chín đượm mật từ bên trong. Vỏ quả khá dày và dai, giúp bảo vệ phần thịt quả khỏi côn trùng và giữ trọn hương thơm tự nhiên.

Cận cảnh những trái xoài tròn Yên Châu căng mọng với lớp vỏ xanh điểm đốm nâu đặc trưng tại Sơn La
Cận cảnh những trái xoài tròn Yên Châu căng mọng với lớp vỏ xanh điểm đốm nâu đặc trưng tại Sơn La

Cấu trúc thịt quả vàng đỏ và hương thơm nồng nàn

Giá trị tinh túy nhất làm nên danh tiếng của xoài tròn Yên Châu nằm ở phần thịt quả và hương thơm quyến rũ khi bổ ra. Bên dưới lớp vỏ xanh bạc ngà là phần thịt quả vàng cam mịn ít xơ, khi chín kỹ chuyển sang sắc vàng đỏ rực rỡ như màu lòng đỏ trứng gà quê. Cấu trúc thịt quả mịn màng, dẻo quánh, tỷ lệ nước vừa phải nên không bị nhão, lớp cùi bao quanh hạt rất đằm và chắc.

Theo phân tích chỉ tiêu chất lượng trong hồ sơ bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, xoài tròn trồng tại vùng lõi Yên Châu có hàm lượng chất khô hòa tan (độ Brix) đạt từ 16,5% đến trên 20%, hàm lượng đường tổng số đạt 13,5–17%, cùng nguồn vitamin C và tiền vitamin A (beta-carotene) dồi dào. Vị ngọt của xoài tròn là vị ngọt đậm sâu, thanh mát và không có vị chua gắt ở hậu vị. Đặc biệt, hương thơm của xoài tròn Yên Châu có độ khuếch tán rất mạnh: chỉ cần vài trái xoài chín đặt trong gian nhà sàn là hương thơm nồng nàn đã lan tỏa khắp không gian.

Mùa vụ sinh trưởng và tập quán canh tác xoài tròn Yên Châu

Được thiên nhiên ban tặng cho vùng tiểu khí hậu độc nhất vô nhị, chu kỳ sinh trưởng của cây xoài tròn diễn ra ngắn gọn nhưng mãnh liệt giữa mùa nắng gió Tây Bắc. Tập quán chăm sóc và thu hoạch của đồng bào Thái tại Yên Châu qua bao đời vẫn giữ trọn sự nâng niu, thuận theo nhịp điệu tự nhiên của đất trời.

Chu kỳ đơm hoa kết trái giữa nắng hè Tây Bắc

Hằng năm, khi tiết trời mùa xuân ấm áp tràn về khắp các sườn đồi dọc suối Vạt vào khoảng tháng 2 đến tháng 3 dương lịch, những rừng xoài cổ thụ tại Yên Châu đồng loạt trổ bông vàng rực cả một vùng thung lũng. Quá trình thụ phấn và đậu quả diễn ra tự nhiên nhờ gió và các loài ong mật rừng bản địa. Từ tháng 4 đến tháng 5, dưới cái nắng chói chang và từng đợt gió Lào thổi qua lòng chảo, trái xoài lớn nhanh và bước vào giai đoạn tích tụ đường chất.

Mùa thu hoạch xoài tròn Yên Châu diễn ra rất tập trung, thường chỉ kéo dài khoảng một tháng từ cuối tháng 5 đến hết tháng 6 dương lịch hằng năm. Những vườn xoài trồng trên sườn đồi đất đá vôi dốc và khô cằn tại khu vực Sặp Vạt, Chiềng Pằn tuy kích thước quả nhỏ hơn đôi chút nhưng vỏ căng bóng, thịt quả dẻo đặc và có độ ngọt cùng hương thơm đậm đà bậc nhất.

Kinh nghiệm chăm sóc vườn xoài cổ thụ của người Thái

Bao đời nay, đồng bào dân tộc Thái tại Yên Châu gắn bó với cây xoài tròn như một phần di sản của bản mường. Đối với những gốc xoài cổ thụ cao lớn, người dân duy trì phương thức canh tác thuận tự nhiên: giữ thảm cỏ dại vừa phải dưới tán để giữ ẩm cho đất trong mùa gió Lào, tận dụng nguồn phân hữu cơ ủ mục để bồi bổ gốc cây sau mỗi vụ thu hoạch và tỉa thưa các cành tăm để ánh nắng chiếu đều vào từng chùm quả.

Khi thu hoạch, để tránh làm xây xước lớp vỏ hay làm dập thịt quả, người dân sử dụng sào tre dài có gắn vợt lưới vải ở đầu (gọi là cái nhọ) để hái từng chùm quả trên cao, hoặc dùng kéo cắt nhẹ phần cuống dài 1–2 xăng-ti-mét giúp nhựa xoài không chảy dính vào vỏ. Trong đời sống văn hóa tâm linh của người Thái vùng Mường Vạt — mảnh đất giàu truyền thống lịch sử nằm gần không gian Khu căn cứ cách mạng Mường Chanh — những chùm xoài tròn chín thơm đầu mùa luôn được gia chủ trang trọng dâng lên bàn thờ tổ tiên và góp mặt trong mâm lễ vật tại các nghi lễ cộng đồng như lễ hội Xên Mường Sơn La.

Người dân dân tộc Thái tại huyện Yên Châu thu hoạch xoài tròn bằng kéo và giỏ tre truyền thống
Người dân dân tộc Thái tại huyện Yên Châu thu hoạch xoài tròn bằng kéo và giỏ tre truyền thống

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và bảo tồn giống xoài tròn Yên Châu

Trước giá trị đặc hữu về mặt sinh học và danh tiếng lịch sử lâu đời, giống xoài bản địa của huyện Yên Châu đã sớm được các tổ chức quốc tế và cơ quan quản lý nhà nước đưa vào chương trình bảo tồn trọng điểm. Việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ ở cấp quốc gia đã mở ra chương mới cho công tác giữ gìn nguồn gen và phát triển bền vững thương hiệu nông sản Sơn La.

Văn bằng bảo hộ quốc gia và ba xã vùng lõi

Ngày 30 tháng 11 năm 2012, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã ban hành Quyết định số 2958/QĐ-SHTT cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00034 cho sản phẩm xoài tròn Yên Châu, do Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La quản lý. Đây là cột mốc pháp lý quan trọng, đưa xoài tròn trở thành một trong những nông sản đầu tiên của tỉnh Sơn La được Nhà nước bảo hộ Chỉ dẫn địa lý ở cấp quốc gia, sánh vai cùng các sản vật danh tiếng của tỉnh như cà phê Arabica Sơn La, nhãn Sông Mã Sơn La và mận hậu Mộc Châu.

Theo quy định nghiêm ngặt trong hồ sơ bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, khu vực địa lý được công nhận nằm tại vùng lõi Chiềng Pằn Sặp Vạt Viêng Lán (bao gồm 3 xã Chiềng Pằn, Sặp Vạt và Viêng Lán thuộc huyện Yên Châu) — nơi hội tụ đầy đủ các điều kiện đặc thù về thổ nhưỡng đất đỏ đá vôi, địa hình thung lũng khuất gió dọc lưu vực suối Vạt và chế độ bức xạ nhiệt mùa khô.

Gìn giữ nguồn gen quý trong đời sống văn hóa Sơn La

Bên cạnh văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ trong nước, giống xoài cổ của huyện Yên Châu còn được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam đưa vào danh mục nguồn gen cây trồng quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn và phát triển tại khu vực miền Bắc. Các viện nghiên cứu cây ăn quả đã phối hợp cùng chính quyền tỉnh Sơn La triển khai dự án tuyển chọn cây đầu dòng ưu tú tại xã Sặp Vạt và Chiềng Pằn, nhân giống vô tính bằng phương pháp ghép mắt từ cây mẹ cổ thụ nhằm bảo toàn 100% đặc tính di truyền quý giá của giống xoài bản địa. Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu bách khoa về sản vật và di sản văn hóa địa phương, cổng thông tin Sơn La NSSC tiếp tục lan tỏa những giá trị khoa học, lịch sử và sinh thái của thức quả chỉ dẫn địa lý này tới cộng đồng trong cả nước.

Từ những gốc cây cổ thụ bám rễ sâu vào lòng đất đá vôi giữa nắng gió Mường Vạt cho đến danh hiệu Chỉ dẫn địa lý quốc gia được trân trọng gìn giữ, xoài tròn Yên Châu đã khẳng định vị thế của một di sản nông nghiệp bản địa độc đáo. Hương thơm nồng nàn và vị ngọt đậm đà của thức quả nơi thung lũng Yên Châu mãi là niềm tự hào sâu sắc trong bức tranh văn hóa và thiên nhiên vùng cao Sơn La.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất