Bỏ qua đến nội dung

Nhà máy Thủy điện Sơn La - Kỳ tích năng lượng sừng sững giữa đại ngàn Tây Bắc

Tọa lạc tại thị trấn Ít Ong thuộc huyện Mường La, nhà máy Thủy điện Sơn La là bậc thang thủy điện lớn nhất Đông Nam Á trên dòng sông Đà hùng vĩ. Công trình trọng điểm quốc gia này hội tụ trí tuệ kỹ thuật Việt Nam với sáu tổ máy phát điện hiện đại, đóng vai trò trụ cột điều tiết lũ và kiến tạo diện mạo mới cho toàn vùng Tây Bắc.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh đập dâng và nhà máy Thủy điện Sơn La hùng vĩ bên dòng sông Đà xanh biếc

Giữa hẻm núi đá vôi hiểm trở nơi thượng nguồn Tây Bắc, nhà máy Thủy điện Sơn La vươn mình sừng sững chắn ngang dòng chảy mãnh liệt tại thị trấn Ít Ong, huyện Mường La. Không chỉ giữ vị thế biểu tượng kỹ thuật hàng đầu khu vực Đông Nam Á với tổng công suất 2.400 MW, công trình thế kỷ này còn kết tinh ý chí tự cường, làm thay đổi căn bản bức tranh thủy văn và đời sống văn hóa xã hội dọc lưu vực sông Đà.

Lịch sử hình thành và vị thế nhà máy Thủy điện Sơn La

Quá trình hình thành công trình thủy điện lớn nhất Việt Nam gắn liền với chiến lược quy hoạch bậc thang năng lượng quốc gia trên hệ thống sông Hồng và dòng Đà giang. Từ những cuộc khảo sát địa chất gian nan đầu thập niên 1980 cho đến ngày hoàn thiện, dự án đã trải qua chặng đường chuẩn bị khoa học công phu.

Địa thế bậc thang thứ hai trên dòng sông Đà

Trong quy hoạch tổng thể chuỗi bậc thang thủy điện trên dòng sông Đà, nhà máy Thủy điện Sơn La giữ vị trí bậc thang thứ hai, nằm kế tiếp sau bậc thang thượng nguồn gắn với lòng hồ Thủy điện Lai Châu và tọa lạc ngay phía trên bậc thang hạ lưu của Thủy điện Hòa Bình sông Đà. Tuyến đập chính được các chuyên gia địa chất lựa chọn đặt tại khu vực Pa Vinh thuộc địa phận thị trấn Ít Ong, huyện Mường La, cách trung tâm thành phố Sơn La khoảng 55 km về phía đông bắc. Đây là đoạn thung lũng sông có hai bờ vách đá cứng cáp, lòng sông thu hẹp tự nhiên tạo thành họng phễu lý tưởng để kiến tạo tuyến đập trọng lực quy mô lớn.

Lưu vực tự nhiên tính đến tuyến đập Pa Vinh bao phủ diện tích rộng 43.760 kilômét vuông, đón nhận lượng mưa dồi dào từ sườn tây dãy Hoàng Liên Sơn và vùng biên giới Tây Bắc. Chính đặc điểm địa hình chia cắt sâu kết hợp cùng thế năng thủy lực dồi dào tại khu vực huyện Mường La đã biến vị trí này thành tâm điểm chiến lược nhằm khai thác nguồn năng lượng tái tạo và tạo lá chắn điều tiết thủy văn cho vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Thông số định danh và quy hoạchChi tiết kỹ thuật và không gian thực tếÝ nghĩa đối với hệ thống thủy điện sông Đà
Vị trí tọa lạcKhu vực Pa Vinh, thị trấn Ít Ong, huyện Mường La, tỉnh Sơn LaĐiểm thắt hẹp địa chất tối ưu trên trung lưu dòng Đà giang
Bậc thang quy hoạchBậc thang thứ hai trên dòng chính sông ĐàKết nối đồng bộ vận hành giữa bậc thang Lai Châu và Hòa Bình
Tổng công suất lắp đặtCông suất 2.400 MW với sáu tổ máy phát điện (6 x 400 MW)Quy mô công suất lắp máy lớn nhất khu vực Đông Nam Á
Sản lượng điện thiết kếTrung bình khoảng 10,246 tỷ kWh mỗi nămCung ứng nguồn điện nền ổn định cho hệ thống lưới điện quốc gia
Dung tích hồ chứaTổng dung tích 9,26 tỷ mét khối ở mực nước dâng bình thường 215 mGia tăng năng lực cắt lũ mùa mưa và cấp nước kiệt mùa khô

Hành trình khởi công và dấu mốc về đích sớm ba năm

Sau nhiều thập kỷ nghiên cứu tiền khả thi và thẩm định kỹ lưỡng về địa chất công trình, Quốc hội khóa XI đã thông qua Nghị quyết về chủ trương đầu tư công trình trọng điểm quốc gia này vào cuối năm 2002 với cao trình mực nước dâng bình thường ở mức 215 m. Ngày 2 tháng 12 năm 2005 trở thành cột mốc lịch sử trọng đại khi lễ khởi công và ngăn sông đợt một chính thức diễn ra tại công trường Pa Vinh thuộc thị trấn Ít Ong, quy tụ hàng vạn kỹ sư và công nhân kỹ thuật từ khắp cả nước về bên bờ sông Đà.

Trong suốt bảy năm thi công liên tục ba ca bốn kíp, hơn 16 triệu mét khối đất đá hố móng đã được đào bóc và hàng triệu tấn thiết bị cơ khí thủy công được lắp đặt chính xác. Nhờ sự làm chủ hoàn toàn công nghệ thiết kế và quản lý thi công của đội ngũ kỹ sư Việt Nam, tổ máy số 1 đã hòa lưới điện quốc gia vào tháng 12 năm 2010. Đến ngày 23 tháng 12 năm 2012, toàn bộ sáu tổ máy phát điện của nhà máy Thủy điện Sơn La được khánh thành đồng bộ, đánh dấu kỳ tích hoàn thành công trình sớm hơn ba năm so với Nghị quyết Quốc hội đề ra.

Quy hoạch không gian và kiến trúc nhà máy Thủy điện Sơn La

Không gian kiến trúc của quần thể công trình tại Pa Vinh là sự kết hợp hài hòa giữa hình khối bê tông công nghiệp đồ sộ và cảnh quan núi rừng hùng vĩ. Từng hạng mục từ tuyến đập dâng, đập tràn xả lũ đến gian máy dưới chân đập đều tuân thủ những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe.

Đập bê tông đầm lăn đồ sộ và nhà máy chính nhìn từ sườn núi tại thị trấn Ít Ong huyện Mường La
Đập bê tông đầm lăn đồ sộ và nhà máy chính nhìn từ sườn núi tại thị trấn Ít Ong huyện Mường La

Kết cấu đập bê tông đầm lăn hùng vĩ giữa núi rừng

Điểm nhấn kiến trúc ấn tượng nhất khi chiêm ngưỡng nhà máy Thủy điện Sơn La chính là tuyến đập dâng trọng lực áp dụng công nghệ đập bê tông đầm lăn (Roller Compacted Concrete - RCC) hiện đại. Công nghệ đập bê tông đầm lăn sử dụng hỗn hợp bê tông khô đặc biệt kết hợp phụ gia khoáng hoạt tính, được rải thành từng lớp mỏng liên tục trên toàn bộ mặt cắt ngang thân đập và đầm chặt bằng hệ thống xe lu rung trọng tải lớn. Giải pháp đột phá này giúp rút ngắn thời gian thi công, kiểm soát nhiệt thủy hóa và nâng cao khả năng chống thấm trước áp lực thủy tĩnh của hồ chứa thủy điện Sơn La.

Về quy mô hình học, thân đập chính vươn cao 138,1 m tính từ mặt nền đá gốc thấp nhất, chiều rộng đáy đập lớn nhất lên tới 105 m và chiều rộng mặt đỉnh đập là 10 m. Toàn bộ tuyến đỉnh đập kéo dài 961,6 m vắt ngang qua thung lũng sông Đà, tạo nên bức tường thành vững chãi giữa lòng huyện Mường La. Trên thân đập bố trí hệ thống 12 cửa xả sâu cùng 6 cửa xả mặt thuộc khu vực đập tràn, được trang bị van cung thủy lực siêu trường siêu trọng tạo nên khung cảnh thác nước trắng xóa kỳ vĩ mỗi mùa điều tiết lũ.

  • Công nghệ thi công thân đập: Ứng dụng bê tông đầm lăn RCC kết hợp phụ gia khoáng tro bay nhiệt điện giúp giảm nhiệt thủy hóa và tăng độ bền kết cấu.
  • Kích thước hình học tuyến đập: Chiều cao lớn nhất 138,1 m, chiều dài đỉnh đập 961,6 m, tổng khối lượng bê tông toàn công trình đạt gần 5 triệu mét khối.
  • Hệ thống công trình xả lũ: Gồm 6 cửa xả mặt và 12 cửa xả sâu kết hợp bể tiêu năng đáy, đảm bảo thoát lưu lượng lũ kiểm tra trên 35.000 mét khối mỗi giây.
  • Độ bền kháng chấn: Thiết kế chịu được động đất cấp 8 theo thang MSK-64 cùng hệ thống hành lang kiểm tra và thiết bị quan trắc tự động bên trong thân đập.

Hệ thống sáu tổ máy phát điện và tuyến năng lượng

Nằm ngay sát phía hạ lưu chân đập bê tông đầm lăn bên bờ phải là tòa nhà chính của nhà máy Thủy điện Sơn La với kiến trúc mái vòm xanh nổi bật. Tuyến năng lượng đưa nước trực tiếp từ cửa nhận nước thượng lưu qua sáu đường ống thép áp lực có đường kính trong 8 m, chiều dài mỗi ống khoảng 122 m nằm ngầm trong thân đập xuống thẳng buồng xoắn tuabin, tận dụng độ chênh cao trình mặt nước gần 90 m từ hồ chứa thủy điện Sơn La để quay các bánh xe công tác kiểu Francis trục đứng.

Gian máy lắp đặt rotor tổ máy phát điện và hệ thống cầu trục 560 tấn bên trong nhà máy Thủy điện Sơn La
Gian máy lắp đặt rotor tổ máy phát điện và hệ thống cầu trục 560 tấn bên trong nhà máy Thủy điện Sơn La

Bên trong gian máy rộng lớn dài hơn 240 m là nơi vận hành của sáu tổ máy phát điện, mỗi tổ máy đạt công suất định mức 400 MW, hợp thành tổng công suất 2.400 MW toàn nhà máy. Trái tim của mỗi tổ máy là khối rotor máy phát điện nặng tới 1.000 tấn cùng bánh xe công tác tuabin bằng thép hợp kim không gỉ nặng hơn 210 tấn, được lắp đặt nhờ hai cầu trục gian máy sức nâng 560 tấn mỗi chiếc. Nguồn điện sản xuất ra được nâng áp qua hệ thống máy biến áp chính lên cấp điện áp siêu cao áp 500 kV để hòa vào lưới điện quốc gia.

Dấu ấn di cư và văn hóa quanh nhà máy Thủy điện Sơn La

Đằng sau ánh sáng rực rỡ của dòng điện 2.400 MW là câu chuyện nhân văn sâu sắc về sự sẻ chia của hàng vạn hộ gia đình đồng bào các dân tộc Tây Bắc, cùng nỗ lực gìn giữ di sản văn hóa ven dòng Đà giang.

Cuộc di dân lịch sử vì dòng điện của Tổ quốc

Để hình thành vùng hồ chứa thủy điện Sơn La có diện tích mặt nước rộng hơn 224 kilômét vuông kéo dài dọc thung lũng sông Đà qua ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu, một cuộc di dân tái định cư quy mô lớn đã được thực hiện. Tổng cộng 20.340 hộ dân với hơn 93.000 nhân khẩu tại các huyện Quỳnh Nhai, huyện Mường La, Thuận Châu (tỉnh Sơn La) cùng các huyện vùng lòng hồ thuộc Điện Biên và Lai Châu đã tự nguyện rời bỏ bản làng ven sông gắn bó nhiều thế hệ để nhường đất cho công trình trọng điểm quốc gia.

Riêng tại tỉnh Sơn La, hơn 12.500 hộ dân đã chuyển đến 275 điểm tái định cư tập trung được quy hoạch đồng bộ hạ tầng. Tại khu vực thị trấn Ít Ong và các bản làng thuộc huyện Mường La, đồng bào dân tộc Thái vẫn gìn giữ kiến trúc nhà sàn truyền thống, duy trì phong tục lễ hội Xên Bản Xên Mường người Thái Mường La mỗi độ xuân về. Những thức quà ẩm thực bản địa mang đậm hồn cốt văn hóa lúa nước như xôi ngũ sắc Mường La vẫn hiện diện trang trọng trong các dịp lễ trọng của cư dân vùng ven nhà máy.

Không gian bảo tồn di sản văn hóa vùng lòng hồ

Trước khi ngăn sông tích nước cho nhà máy Thủy điện Sơn La vào tháng 5 năm 2010, Viện Khảo cổ học phối hợp cùng ngành văn hóa tỉnh Sơn La đã khai quật hơn 70 địa điểm khảo cổ dọc đôi bờ sông Đà. Hàng vạn hiện vật thuộc thời đại đồ đá cũ, văn hóa Sơn Vi, văn hóa Hòa Bình và thời đại kim khí đã được thu thập, đưa về lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Sơn La phục vụ nghiên cứu lịch sử vùng đất Tây Bắc.

Công tác bảo tồn các di tích lịch sử văn hóa cũng được thực hiện với sự trân trọng tối đa đối với di sản tiền nhân, kết nối mạch nguồn lịch sử với dấu chân vua Lê Thái Tông qua tấm bia Quế Lâm Ngự Chế Sơn La và ngôi đền thờ Vua Lê Thái Tông Sơn La. Đồng thời, tại khu vực thượng lưu thuộc huyện Quỳnh Nhai, những ngôi đền cổ linh thiêng của đồng bào Thái cũng được di dời lên cao trình mới an toàn, hướng ra mặt nước mênh mông của lòng hồ Quỳnh Nhai và cây cầu Pá Uôn Quỳnh Nhai kỳ vĩ.

Giá trị biểu tượng thời đại của nhà máy Thủy điện Sơn La

Trải qua hơn một thập kỷ vận hành an toàn và ổn định, công trình đại thủy nông và năng lượng bên dòng Đà giang đã khẳng định vai trò trụ cột đối với sự phát triển bền vững của đất nước cũng như diện mạo sinh thái vùng cao.

Trụ cột an ninh năng lượng và điều tiết lũ hạ du

Với tổng công suất 2.400 MW từ sáu tổ máy phát điện, nhà máy Thủy điện Sơn La đóng góp sản lượng điện trung bình hơn 10,2 tỷ kWh mỗi năm, giữ kỷ lục là nhà máy thủy điện có công suất lớn nhất Đông Nam Á. Khả năng khởi động nhanh, điều chỉnh tần số tự động và phủ đỉnh phụ tải linh hoạt của nhà máy giúp hệ thống điện quốc gia vận hành ổn định, khẳng định tầm vóc của một công trình trọng điểm quốc gia.

Bên cạnh nhiệm vụ phát điện, hồ chứa thủy điện Sơn La với dung tích toàn bộ 9,26 tỷ mét khối còn phối hợp chặt chẽ cùng hồ Lai Châu và hồ Hòa Bình để tạo thành hệ thống cắt lũ liên hồ chứa hiệu quả trên lưu vực sông Hồng. Nhờ bức tường thành đập bê tông đầm lăn tại Pa Vinh chủ động giữ nước mùa mưa lũ và xả điều tiết vào mùa khô, vùng đồng bằng Bắc Bộ và Thủ đô Hà Nội luôn được bảo vệ an toàn trước thiên tai và đảm bảo nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp.

Trụ cột giá trị cốt lõiBiểu hiện thực tiễn tại công trình và lưu vựcTác động đối với vùng Tây Bắc và quốc gia
An ninh năng lượng quốc giaVận hành ổn định sáu tổ máy phát điện tổng công suất 2.400 MWCung cấp hơn 10,2 tỷ kWh điện sạch mỗi năm cho lưới điện 500 kV
Điều tiết thủy văn và phòng lũDung tích hồ chứa 9,26 tỷ mét khối phối hợp liên hồ chứa sông ĐàCắt giảm đỉnh lũ mùa mưa và cấp nước tưới tiêu mùa kiệt cho Bắc Bộ
Kiến tạo cảnh quan sinh tháiHình thành mặt nước rộng lớn nối liền Mường La và Quỳnh NhaiMở ra hành lang sinh thái mặt nước kết nối với bản làng vùng cao
Biểu tượng trí tuệ Việt NamTự chủ hoàn toàn thiết kế, thi công đập bê tông đầm lăn RCCKhẳng định năng lực xây dựng công trình ngầm và thủy công hiện đại

Động lực chuyển mình cho diện mạo kinh tế Tây Bắc

Sự hiện diện của nhà máy Thủy điện Sơn La đã làm thay đổi toàn diện kết cấu hạ tầng giao thông và không gian đô thị tại thị trấn Ít Ong cũng như toàn huyện Mường La. Những tuyến đường nhựa phẳng phiu nối từ thành phố Sơn La qua Mường La vươn tới vùng thung lũng suối khoáng nóng Ngọc Chiến hay ngược lên Quỳnh Nhai, Lai Châu đã phá vỡ thế cô lập địa lý bao đời của miền núi đá Tây Bắc. Từ đài tưởng niệm trên đồi cao nhìn xuống toàn cảnh đập chính, nhà máy hiện lên như một kỳ quan kiến trúc công nghiệp hài hòa giữa đại ngàn, thu hút các đoàn nghiên cứu và nhân dân cả nước tìm về tìm hiểu lịch sử ngành điện lực cách mạng vốn luôn được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt nền móng quan tâm từ thuở đầu kiến quốc.

Hồ nước mênh mông phía thượng lưu đập còn tạo ra vi khí hậu ôn hòa, thúc đẩy nghề nuôi trồng thủy sản lồng bè nước lạnh và bảo tồn đa dạng sinh học thủy vực sông Đà. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Sơn La NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các công trình biểu tượng, danh thắng tự nhiên và bản sắc văn hóa 12 dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh.

Khép lại hành trình khám phá kỳ quan kỹ thuật bên dòng Đà giang, nhà máy Thủy điện Sơn La mãi là niềm tự hào bất diệt về trí tuệ, bản lĩnh của những người thợ điện Việt Nam và tinh thần đoàn kết của đồng bào các dân tộc Tây Bắc. Sừng sững giữa núi non hùng vĩ của huyện Mường La, công trình không chỉ thắp sáng nguồn năng lượng phục vụ công cuộc xây dựng đất nước mà còn khắc ghi một dấu son chói lọi trong lịch sử kiến tạo những công trình thế kỷ của dân tộc.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất