Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Hết Chá Mộc Châu - Di sản tạ ơn và cầu mùa của người Thái trắng

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015, lễ hội Hết Chá Mộc Châu tại bản Áng, xã Đông Sang là dịp những người con nuôi sum họp tri ân thầy mo chữa bệnh và cầu mong mưa thuận gió hòa.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Cộng đồng người Thái trắng múa xòe quanh cây Xặng Chá trong lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Giữa khung cảnh thảo nguyên xanh mát mỗi độ xuân về, lễ hội Hết Chá Mộc Châu luôn là sinh hoạt văn hóa cộng đồng thu hút đông đảo người dân địa phương quy tụ dưới bóng cây đa cổ thụ. Bắt nguồn từ phong tục báo hiếu người thầy làm thuốc cứu mạng dân lành, sự kiện cổ truyền này mở ra bức tranh diễn xướng dân gian sống động gắn liền với nhịp điệu canh tác nông nghiệp vùng thung lũng.

Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Để thấu hiểu vì sao ngày hội truyền thống tại xã Đông Sang lại có sức gắn kết cộng đồng bền chặt qua hàng thế kỷ, cần tìm về đời sống tâm linh và y học dân gian của người Thái trắng vùng cao nguyên. Trong tiếng Thái địa phương, từ Hết Chá (còn gắn với nghi lễ Kin chiêng boóc mạy — ăn Tết hoa mạ, hoa ban) mang hàm nghĩa tạ ơn và sum họp đại gia đình tinh thần sau một năm lao động.

Đạo lý tạ ơn ông Mỡi cứu người chữa bệnh

Trong xã hội cổ truyền của người Thái trắng trên vùng đất Mộc Châu xưa, khi điều kiện y tế còn thiếu thốn và bản làng nằm biệt lập giữa rừng già, vai trò của ông Mỡi (thầy mo kiêm thầy thuốc Nam bản địa) vô cùng quan trọng. Không chỉ nắm giữ các bài cúng tâm linh để trấn an tinh thần dân bản, ông Mỡi còn am tường hàng trăm vị thảo dược quý hiếm mọc trên núi đá vôi để bốc thuốc cứu chữa người đau yếu.

Theo phong tục truyền thống tại bản Áng xã Đông Sang, những người dân khi mắc bệnh hiểm nghèo được thầy thuốc tận tình cứu sống đều mang lễ vật đến xin nhận thầy làm cha mẹ nuôi. Hằng năm, cứ đến tiết xuân ấm áp tháng ba dương lịch — thời điểm nông nhàn chuẩn bị bước vào vụ gieo cấy lúa mùa — toàn thể con nuôi từ khắp các bản làng lại mang theo gà, gạo nếp, rượu cần, sáp ong cùng hoa rừng tụ họp về ngôi nhà sàn của ông Mỡi để tổ chức lễ hội Hết Chá Mộc Châu nhằm báo hiếu công ơn tái sinh.

Tín ngưỡng cầu mùa của cư dân Thái trắng

Vượt ra khỏi phạm vi một nghi lễ tạ ơn trong gia đình thầy thuốc, lễ hội Hết Chá Mộc Châu đã phát triển thành ngày hội cầu mùa chung của toàn thể cộng đồng người Thái trắng Mộc Châu. Trong vũ trụ quan dân gian Thái, thế giới được chia thành Mường Trời (Mường Phạ) và Mường Đất (Mường Lุ่ม), nơi vạn vật từ cây lúa, con suối cho tới rừng thông đều có linh hồn và chịu sự cai quản của các đấng thần linh tự nhiên.

Do đó, dịp con cháu sum vầy quanh nhà ông Mỡi cũng là thời khắc bản làng làm lễ cúng tạ ơn thần Trời, thần Đất, thần Sông Suối và tổ tiên đã che chở cho bản mường bình yên suốt năm qua. Giữa tiết trời xuân mát lành của vùng thảo nguyên cao nguyên Mộc Châu, lời khấn cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu trong lễ hội đã tiếp thêm niềm tin và sinh khí cho người nông dân trước khi bước xuống đồng cày cấy.

Tiêu chí di sản văn hóaThông tin chi tiết tại lễ hội Hết Chá Mộc Châu
Danh hiệu di sản được công nhậnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2015)
Chủ thể văn hóa thực hànhCộng đồng dân tộc Thái trắng tại bản Áng, xã Đông Sang, Mộc Châu
Thời gian tổ chức định kỳTừ ngày 23 đến ngày 26 tháng 3 dương lịch hằng năm
Không gian thực hành di sảnSân cộng đồng dưới bóng cây cổ thụ cạnh đồi thông bản Áng
Biểu tượng tâm linh trung tâmCây nêu hoa (cây Xặng Chá) trang trí hoa sáp ong, chim muông, quả còn
Nghi thức và diễn xướng đặc trưngLễ cúng tạ ơn ông Mỡi, múa xòe, trò diễn tập trâu cày ruộng

Không gian bản Áng và cây nêu lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Không gian thực hành di sản tại xã Đông Sang mang vẻ đẹp hài hòa giữa kiến trúc nhà sàn truyền thống và cảnh quan sinh thái đặc trưng của vùng cao Sơn La. Tâm điểm thu hút mọi ánh nhìn trên sân hội chính là cây nêu hoa rực rỡ sắc màu kết tinh bàn tay khéo léo của cả cộng đồng.

Không gian văn hóa cộng đồng bên rừng thông bản Áng

Toàn bộ hoạt động của lễ hội Hết Chá Mộc Châu được tổ chức tại sân trung tâm của bản Áng xã Đông Sang, nằm ngay sát danh thắng sinh thái rừng thông Bản Áng Mộc Châu với hồ nước tự nhiên phẳng lặng và những đồi thông ba lá xanh rì. Bao quanh bãi cỏ rộng dưới bóng cây đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi là quần thể những nếp nhà sàn cổ của người Thái trắng Mộc Châu ẩn mình giữa vườn mận, vườn đào và những rặng ban trắng đang độ mãn khai.

Không gian mở giữa lòng thung lũng bản Áng tạo điều kiện lý tưởng để hàng trăm nghệ nhân, con nuôi của thầy mo và dân bản cùng quây quần thực hành nghi lễ. Sự kết nối liền mạch giữa không gian lễ hội cổ truyền tại xã Đông Sang với các thắng cảnh tự nhiên lân cận như ngọn thác Dải Yếm Mộc Châu đã biến nơi đây thành một bảo tàng văn hóa sống động của đồng bào Thái trắng vùng Tây Bắc.

Nghi thức cúng tạ ơn dưới bóng cây cổ thụ và cây Xặng Chá trong lễ hội Hết Chá Mộc Châu
Nghi thức cúng tạ ơn dưới bóng cây cổ thụ và cây Xặng Chá trong lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Nghệ thuật dựng cây Xặng Chá bằng hoa sáp ong

Biểu tượng thiêng liêng nhất trong không gian lễ hội Hết Chá Mộc Châu là cây Xặng Chá (cây nêu hoa) được dựng trang trọng ngay chính giữa sân lễ dưới tán cây đa cổ thụ. Để chuẩn bị cho ngày khai hội từ ngày 23 đến 26 tháng 3 dương lịch, các chàng trai khỏe mạnh vào rừng chọn một cây tre hoặc cây mai thẳng tắp, còn nguyên ngọn lá xanh tươi mang về dựng trụ, trong khi phụ nữ và các bậc cao niên tỉ mỉ chế tác hàng trăm vật phẩm trang trí thủ công.

Điểm độc đáo riêng có của cây Xặng Chá tại bản Áng xã Đông Sang là kỹ thuật se hoa sáp ong rực rỡ. Sáp ong rừng nguyên chất được đun chảy, nhuộm màu tự nhiên từ lá cây, củ nghệ rồi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Thái trắng nặn thành những bông hoa ban, hoa mạ, hoa đào bám dọc theo các cành tre khô buộc quanh thân nêu. Trên các tầng cành của cây Xặng Chá còn treo đầy hình chim công, cá chép, ve sầu đan bằng nan tre, quả bầu khô, vỏ trứng nhuộm phẩm đỏ và lồng đèn thổ cẩm ngũ sắc, biểu trưng cho vũ trụ thu nhỏ cùng sự sinh sôi của muôn loài.

Nghi thức tâm linh và trò diễn trong lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Cấu trúc của ngày hội tại xã Đông Sang là sự đan xen nhịp nhàng giữa phần lễ trang nghiêm mang tính thiêng và phần hội rộn ràng chất hài hước dân gian. Từng lời ca, điệu múa và trò diễn xướng đều phản ánh chân thực nhịp sống lao động nông nghiệp của cư dân vùng thung lũng.

Nghi lễ cúng tạ ơn trời đất và dâng lễ vật

Phần lễ của lễ hội Hết Chá Mộc Châu mở đầu khi các đoàn con nuôi mang lễ vật tiến vào sân hội dưới gốc cây Xặng Chá. Lễ vật dâng lên thấm đẫm tấm lòng thành kính của người nông dân vùng cao, bao gồm các mâm cỗ đan bằng mây tre bày gà luộc, cá nướng, rượu trắng, trầu cau, vải thổ cẩm, những ống măng rừng tươi và các chùm hoa sáp ong vàng óng.

Trong trang phục áo chàm truyền thống cùng chiếc khăn đội đầu sặc sỡ, ông Mỡi ngồi trước các mâm lễ, tay cầm quạt giấy và dải vải đỏ, cất tiếng hát khấn bằng tiếng Thái cổ hòa theo tiếng sáo trúc và tiếng trống chiêng trầm bổng. Bài cúng mở đường đưa lời thỉnh cầu của dân bản lên Mường Trời, mời các vị thần linh xuống ngự trên ngọn cây Xặng Chá để chứng giám lòng hiếu thảo của các con nuôi, ban phước lành cho đôi tay người thầy thuốc thêm linh nghiệm và phù hộ cho bản mường bình an.

  • Nghi thức dâng lễ tạ ơn cha nuôi: Các con nuôi dâng chỉ cổ tay, khăn thổ cẩm, hoa sáp ong và mâm cỗ truyền thống để báo đáp công ơn chữa bệnh của ông Mỡi.
  • Bài khấn gọi hồn mùa màng và cầu an: Thầy mo hát đối đáp cùng tiếng sáo trúc, cầu xin thần Trời, thần Đất ban mưa thuận gió hòa cho ruộng nương.
  • Trò diễn tập trâu cày ruộng vui nhộn: Tái hiện sinh động quá trình người nông dân huấn luyện trâu mới bước xuống ruộng cày bừa chuẩn bị cho vụ lúa mùa.
  • Tiểu phẩm dân gian bắt cá, hái măng: Phản ánh hài hước tập quán khai thác sản vật tự nhiên và tinh thần tương trợ của cộng đồng cư dân miền núi.
  • Vòng xòe khăn quanh cây Xặng Chá: Hàng trăm nam nữ nắm tay nhau hoặc tung dải khăn thổ cẩm nhảy múa theo nhịp trống chiêng rộn rã.
Trò diễn dân gian tập trâu cày ruộng mang tiếng cười sảng khoái tại lễ hội Hết Chá Mộc Châu
Trò diễn dân gian tập trâu cày ruộng mang tiếng cười sảng khoái tại lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Trò diễn tập trâu cày ruộng và sinh hoạt nông nghiệp

Sau khi phần nghi lễ khép lại, không khí quanh cây Xặng Chá lập tức bùng nổ với chuỗi trò diễn xướng dân gian đậm chất sân khấu hóa truyền thống của lễ hội Hết Chá Mộc Châu. Nổi bật nhất là trò diễn tập trâu cày ruộng do chính các nghệ nhân nông dân bản Áng nhập vai. Một thanh niên khỏe mạnh đóng vai con trâu tơ còn bướng bỉnh, đeo chiếc ách gỗ trên vai, trong khi một bậc cao niên đóng vai người chủ ruộng cầm dây thừng và bắp cày vừa dỗ dành vừa hướng dẫn trâu đi đúng đường cày quanh gốc cây nêu.

Những tình huống hài hước khi con trâu giả vờ lười biếng nằm lăn ra sân cỏ hay đòi ăn cỏ non khiến cả sân hội vang dội tiếng cười sảng khoái. Tiếp nối trò diễn tập trâu cày ruộng là hàng loạt tích trò dân gian tái hiện cảnh vợ chồng người Thái đi xúc cá suối, đào củ mài, hái măng rừng và tập gánh nước. Sau các trò diễn, mọi người cùng hòa vào vòng Nghệ thuật Xòe Thái uyển chuyển và thưởng thức các món ăn truyền thống như xôi ngũ sắc Mường Lò, măng đắng chấm chẩm chéo và gà nướng cơm lam Sơn La.

Giá trị di sản quốc gia của lễ hội Hết Chá Mộc Châu

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, ngày hội mùa xuân tại xã Đông Sang vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi về lòng nhân ái và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Việc ghi danh ở cấp độ quốc gia đã tạo nền tảng vững chắc để di sản tiếp tục tỏa sáng trong đời sống đương đại.

Dấu mốc Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật diễn xướng độc đáo, năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội Hết Chá Mộc Châu của người Thái trắng tại bản Áng xã Đông Sang vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện vinh danh này khẳng định tầm vóc của một nghi lễ dân gian kết hợp hài hòa giữa tri thức y học cổ truyền, tín ngưỡng nông nghiệp và nghệ thuật trình diễn nguyên bản.

Cùng với các di tích lịch sử và danh thắng nổi tiếng của tỉnh như di tích Nhà tù Sơn La hay vùng sinh thái lòng hồ Quỳnh Nhai, danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại bản Áng đã góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc tộc của vùng cao Tây Bắc. Các nghệ nhân nắm giữ bài cúng Hết Chá, kỹ thuật làm hoa sáp ong và các tích trò dân gian đều được chính quyền địa phương quan tâm tôn vinh và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Sợi dây cố kết cộng đồng trên cao nguyên xanh

Giá trị nhân văn lớn nhất mà lễ hội Hết Chá Mộc Châu trao truyền qua nhiều thế hệ chính là triết lý sống trọng nghĩa tình, biết ơn người đã giúp đỡ mình lúc hoạn nạn và tinh thần tương thân tương ái giữa những người không cùng huyết thống. Dưới bóng cây Xặng Chá rực rỡ sắc màu, mọi khoảng cách giữa các dòng họ, bản làng đều được xóa nhòa, tất cả cùng coi nhau như anh em một nhà dưới sự che chở của cha nuôi ông Mỡi. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng văn hóa bản địa, chuyên trang Sơn La NSSC trân trọng giới thiệu lễ hội truyền thống tại bản Áng như một điểm sáng tiêu biểu về sức sống di sản phi vật thể trên vùng đất Mộc Châu.

Khi những cánh hoa ban cuối mùa khẽ rơi trên mặt hồ bản Áng cũng là lúc tiếng trống hội khép lại để nhường chỗ cho nhịp sống lao động hăng say trên những cánh đồng mới. Lễ hội Hết Chá Mộc Châu vẫn mãi là biểu tượng đẹp đẽ của lòng tri ân, niềm lạc quan yêu đời và bản sắc văn hóa rực rỡ của đồng bào dân tộc Thái trắng nơi thảo nguyên xanh Tây Bắc.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất