Lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai - Nghi thức Lung Ta bên sông Đà
NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Vào buổi chiều cuối cùng của năm cũ âm lịch bên dòng Đà giang hùng vĩ, lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai lại diễn ra trong không khí trang nghiêm mà rộn ràng sắc xuân. Mang tên gọi cổ truyền là lễ hội Lung Ta, nghi thức cộng đồng độc đáo của đồng bào Thái trắng nơi đây gửi gắm ước vọng rũ bỏ mọi vất vả, muộn phiền của năm cũ theo dòng nước mát để bước sang năm mới với tâm thế tinh khôi.
Nguồn gốc truyền thuyết của lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai
Để hiểu rõ ý nghĩa tâm linh sâu sắc của tập tục tắm gội chiều ba mươi Tết tại vùng sông nước phía bắc tỉnh Sơn La, cần ngược dòng lịch sử truyền khẩu tìm về thiên anh hùng ca của dân tộc Thái trắng. Nghi lễ cổ truyền này là sự kết tinh giữa tín ngưỡng thờ cúng nữ anh hùng bảo vệ bản mường và văn hóa cư dân nông nghiệp gắn bó mật thiết với dòng sông.
Truyền thuyết nữ tướng Nàng Han đánh giặc giữ mường
Trong kho tàng sử thi và truyền thuyết dân gian của đồng bào Thái trắng tại Mường Chiên, Mường Giàng thuộc huyện Quỳnh Nhai, nguồn gốc của lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai gắn liền với hình tượng nữ tướng Nàng Han — một nữ anh hùng xuất thân từ gia đình nông dân nghèo tại bản Chiềng Ngàm, xã Mường So. Tương truyền thuở xưa, khi giặc phương Bắc tràn sang cướp bóc bản mường, người con gái Thái tuổi đôi mươi vừa xinh đẹp vừa giỏi võ nghệ đã giả trai, đứng lên chiêu mộ thanh niên các dân tộc Thái, Khơ Mú, La Ha hợp sức cùng nghĩa quân đánh đuổi ngoại xâm.
Sau nhiều tháng ngày chiến đấu gian khổ bảo vệ biên cương, đoàn quân chiến thắng của nữ tướng Nàng Han khải hoàn trở về đúng vào buổi chiều ngày ba mươi Tết Nguyên đán. Dừng chân bên dòng suối Nậm Chiên và bờ sông Đà trong xanh, nữ tướng đã truyền lệnh cho toàn thể tướng sĩ cởi bỏ giáp trụ, xuống bến nước tắm rửa và gội đầu bằng nước thơm để rũ bỏ bụi trần chiến trận, chuẩn bị đón giao thừa mừng xuân mới. Khi nàng tự mình bước xuống dòng nước suối trong vắt tắm gội, bầu trời bỗng tỏa hào quang ngũ sắc đón nàng hóa về trời. Tưởng nhớ công ơn vị nữ tướng bình yên biên thùy, đồng bào nơi đây lập đền Nàng Han và duy trì tục gội đầu vào chiều cuối năm, tạo nên mạch văn hóa đồng điệu với lễ hội Nàng Han tại vùng đất phát tích.
Ý nghĩa tâm linh của phong tục Lung Ta chiều cuối năm
Trong ngôn ngữ của đồng bào Thái trắng vùng Quỳnh Nhai, tục gội đầu chiều ba mươi Tết được gọi là lễ hội Lung Ta. Theo quan niệm dân gian lâu đời, mái tóc con người — đặc biệt là mái tóc dài búi tằng cẩu của người phụ nữ Thái — là nơi hội tụ sinh khí, linh hồn (khẳn) và sức khỏe của mỗi cá nhân. Suốt mười hai tháng lao động vất vả trên nương rẫy và chài lưới trên sông nước, bao nhiêu bụi bặm, mệt nhọc hay những điều kém may mắn đều vương lại trên mái tóc.
Vì vậy, khi thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới đang đến gần, mọi thành viên trong bản từ người già, phụ nữ cho đến thanh niên, trẻ nhỏ đều thực hiện nghi thức gội đầu trong lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai. Người Thái trắng tin rằng dòng nước chảy hiền hòa của sông Đà và suối Nậm Chiên sẽ cuốn trôi toàn bộ bệnh tật, ưu phiền của năm cũ đi xa mãi mãi, đồng thời tiếp thêm nguồn năng lượng thanh khiết của đất trời để con người bước vào năm mới khỏe mạnh và gặp nhiều may mắn.
| Tiêu chí di sản văn hóa | Thông tin chi tiết tại lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai |
|---|---|
| Tên gọi bản địa truyền thống | Lễ hội Lung Ta (nghi lễ gội đầu chiều cuối năm của người Thái trắng) |
| Danh hiệu văn hóa được vinh danh | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận tháng 1 năm 2020) |
| Thời gian tổ chức cố định | Chiều ngày cuối cùng của năm âm lịch (29 hoặc 30 tháng Chạp) |
| Không gian thực hành di sản | Đền Nàng Han, đền Linh Sơn Thủy Từ và bến nước Pom Sinh bên sông Đà |
| Nhân vật lịch sử gắn liền | Nữ tướng Nàng Han trong truyền thuyết chống giặc bảo vệ bản mường |
| Nguyên liệu nước gội truyền thống | Nước vo gạo nếp ủ chua kết hợp bồ kết nướng, lá sả, vỏ bưởi, hương nhu |
Không gian bến nước và lễ vật lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai
Không gian diễn ra nghi lễ truyền thống tại huyện Quỳnh Nhai mang vẻ đẹp sơn thủy hữu tình của vùng lòng hồ thủy điện rộng lớn. Sự chuẩn bị công phu từ không gian đền thờ trên đồi cao xuống tới bến nước ven sông cùng bí quyết pha chế nước gội đầu cổ truyền đã tạo nên sắc thái riêng biệt cho ngày hội tất niên.
Không gian đền Nàng Han và bến nước Pom Sinh
Trung tâm thực hành của lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai tọa lạc tại quần thể tâm linh đền Nàng Han và đền Linh Sơn Thủy Từ trên đồi cao, nối liền bằng hệ thống bậc đá thoai thoải dẫn thẳng xuống bến nước Pom Sinh thuộc xã Mường Giàng, nằm bên bờ vùng lòng hồ Quỳnh Nhai mênh mông sóng nước. Trước kia, nghi lễ thường diễn ra tại các bến sỏi tự nhiên dọc sông Đà và suối Nậm Chiên; sau khi công trình thủy điện Sơn La tích nước, khu vực bến nước Pom Sinh dưới chân cầu Pá Uôn đã trở thành điểm hội tụ văn hóa quy mô lớn của toàn huyện.
Vào chiều ba mươi Tết, dọc theo các bậc đá dẫn từ khu vực đền Nàng Han xuống sát mép nước sông Đà được trang hoàng cờ hội ngũ sắc và những dãy máng tre dẫn nước trong vắt. Từ trên bến cao nhìn xuống, mặt nước xanh biếc phẳng lặng phản chiếu bóng núi đá vôi trùng điệp, tạo nên khung cảnh vừa linh thiêng vừa khoáng đạt cho hàng nghìn người dân cùng tham dự nghi thức thanh tẩy tất niên.

Bí quyết nấu nước gạo chua và thảo mộc rừng thơm
Một yếu tố làm nên nét đặc sắc của lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai chính là thứ nước gội đầu truyền thống được phụ nữ Thái trắng chuẩn bị từ nhiều ngày trước Tết. Nguyên liệu cốt lõi được các bà, các mẹ gìn giữ qua bao đời là nước gạo thơm ủ chua (nặm khảu má). Trong quá trình đồ xôi hoặc vo gạo nếp nương chuẩn bị gói bánh chưng Tết từ ngày 25 đến 28 tháng Chạp, phần nước vo gạo đặc sánh được giữ lại trong các chum sành đặt cạnh bếp lửa ấm để lên men chua tự nhiên.
Đến sáng ngày ba mươi Tết, các gia đình đem nước gạo thơm ủ chua đun ấm cùng quả bồ kết nướng thơm, lá sả, vỏ bưởi, cây hương nhu, cỏ mần trầu và các loại lá thơm hái trên rừng già rồi đựng vào những ống bương, chậu đồng mang ra bến nước Pom Sinh. Dưỡng chất tinh bột lên men từ gạo nếp kết hợp tinh dầu thảo mộc tự nhiên không chỉ giúp làm sạch bụi bẩn trong làn nước mát sông Đà mà còn nuôi dưỡng mái tóc người thiếu nữ Thái luôn đen nhánh, suôn mượt suốt những ngày xuân.
Nghi thức tâm linh và diễn xướng lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai
Trình tự của ngày hội chiều cuối năm được tổ chức chặt chẽ theo hai phần lễ và hội nối tiếp nhau. Từ lời khấn trang nghiêm tại ngôi đền cổ cho đến khoảnh khắc hàng trăm mái tóc dài tung bọt nước trắng xóa bên bờ sông đều thấm đẫm tinh thần gắn kết cộng đồng.
Nghi lễ dâng hương đền Nàng Han và cúng thần sông
Mở đầu lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai là phần lễ rước và dâng hương trang trọng tại đền Nàng Han cùng đền Linh Sơn Thủy Từ. Trong tiếng chiêng, tiếng trống và tiếng đàn tính tẩu ngân vang, vị thầy mo (ông Mỡi) mặc trang phục áo chàm, đội mũ tấc truyền thống thành kính thực hiện nghi thức cúng tạ ơn nữ tướng Nàng Han, thần Sông Đà, thần Núi và các bậc tiền nhân khai mường lập bản.
Mâm lễ cúng thần sông và nữ tướng được bày biện trang trọng trên các bàn mây đan gồm thịt lợn, gà luộc, rượu cần, hoa quả, trầu cau cùng các món ẩm thực đặc trưng vùng sông nước như cá tép dầu nướng Quỳnh Nhai và gà nướng cơm lam Sơn La. Sau lời khấn cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và xin phép thần sông mở bến nước đón dân bản xuống gội đầu, đoàn rước mang theo ché nước thơm từ trên đền tiến xuống bến nước Pom Sinh để phát lệnh khai hội.
- Nghi thức cúng tạ ơn tại đền Nàng Han: Thầy mo đọc bài khấn bằng tiếng Thái cổ tưởng niệm công đức nữ tướng đánh giặc giữ mường và cầu bình an.
- Lễ xin mở bến nước bên bờ sông Đà: Thực hiện nghi thức rẩy nước thiêng và xin phép thần Sông, thần Suối phù hộ cho nguồn nước trong lành.
- Nghi thức gội đầu tập thể chiều ba mươi Tết: Các thiếu nữ Thái trắng mặc váy đen thắt eo xanh hồng bước xuống bến nước, dùng nước gạo chua thảo mộc gội rửa và tung mái tóc dài đón lộc xuân.
- Tục té nước chúc phúc đầu năm mới: Người dân té những giọt nước sông Đà mát lành lên nhau với quan niệm ai càng ướt nhiều thì năm mới càng gặp nhiều may mắn.
- Hội xuân bên bến sông và ẩm thực truyền thống: Biểu diễn múa chuông, hát khắp Thái, đua thuyền đuôi én và thưởng thức sắc hương xôi ngũ sắc Mường Lò cùng cá nướng sông Đà.

Khoảnh khắc tung tóc bên sông Đà và vòng xòe tất niên
Khi hồi trống khai hội vang lên bên bến nước Pom Sinh, hàng chục thiếu nữ Thái trắng trong trang phục váy đen truyền thống thắt dải lưng xanh lục, hồng điều duyên dáng cùng nhau bước xuống làn nước trong xanh của sông Đà. Giữa khung cảnh non nước hữu tình, các cô gái xõa suối tóc dài óng ả, dùng gáo dừa múc nước gạo thơm ủ chua pha thảo mộc thoa đều lên tóc rồi đồng loạt cúi xuống, ngẩng lên hất tung mái tóc tạo thành những vòm bọt nước trắng xóa lấp lánh dưới nắng chiều cuối năm.
Tiếng cười nói rộn rã hòa cùng tục té nước chúc phúc khiến cả bến sông bừng lên sức sống tươi trẻ của mùa xuân mới. Sau khi gội đầu và chải tóc khô bên bờ sông, đồng bào các bản làng lại quây quần trên sân bến nước để hòa vào những điệu Nghệ thuật Xòe Thái, múa khăn, ném còn và hát khắp giao duyên. Cùng với các điểm đến văn hóa – lịch sử nổi tiếng trong tỉnh như di tích Nhà tù Sơn La, thảo nguyên cao nguyên Mộc Châu, thắng cảnh rừng thông Bản Áng Mộc Châu và ngọn thác Dải Yếm Mộc Châu, ngày hội bên dòng Đà giang đã tạo nên dấu ấn văn hóa tất niên độc đáo bậc nhất vùng Tây Bắc.
Giá trị di sản quốc gia của lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai
Trải qua hàng trăm năm lưu truyền trong đời sống dân gian, phong tục gội đầu chiều ba mươi Tết tại Quỳnh Nhai không chỉ giữ trọn vẹn giá trị tâm linh nguyên bản mà còn trở thành niềm tự hào văn hóa của cả cộng đồng. Việc ghi danh ở cấp quốc gia đã khẳng định sức sống trường tồn của một di sản gắn liền với dòng sông Đà.
Dấu mốc công nhận di sản văn hóa cấp quốc gia
Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tập quán xã hội của cộng đồng cư dân bản địa, tháng 1 năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai (lễ hội Lung Ta) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cột mốc quan trọng khẳng định giá trị độc bản của một nghi lễ chuyển giao năm mới chỉ diễn ra duy nhất vào buổi chiều ba mươi Tết của đồng bào Thái trắng tỉnh Sơn La.
Để bảo tồn bền vững di sản, huyện Quỳnh Nhai đã phục dựng nguyên vẹn quy trình nghi lễ tại đền Nàng Han và bến nước Pom Sinh, đồng thời thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian Thái tại các xã Mường Giàng, Chiềng Bằng, Mường Chiên nhằm truyền dạy lời khấn cổ, các điệu múa chuông, múa khăn và kỹ thuật nấu nước gạo thơm ủ chua cho thế hệ trẻ.
Lan tỏa bản sắc văn hóa sông nước vùng lòng hồ
Không chỉ mang ý nghĩa thanh tẩy tâm hồn và cầu bình an cho mỗi gia đình trước thềm năm mới, lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai còn truyền tải thông điệp sâu sắc về ý thức bảo vệ nguồn nước, giữ gìn hệ sinh thái sông Đà và lòng biết ơn thiên nhiên của cư dân vùng cao. Trên hành trình số hóa và tôn vinh di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Sơn La NSSC ghi nhận nghi lễ tất niên nơi bến nước Quỳnh Nhai như một biểu tượng văn hóa tiêu biểu của cộng đồng cư dân ven sông Đà.
Mỗi độ xuân về khi hoa đào, hoa mận bắt đầu hé nở trên các sườn đồi bên bờ sông Đà, lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai lại đánh thức niềm tự hào về truyền thống chống giặc giữ mường của nữ tướng Nàng Han và vẻ đẹp thuần khiết của người phụ nữ Thái trắng. Gìn giữ tập tục Lung Ta chiều cuối năm chính là giữ lấy mạch nguồn tâm linh trong trẻo, để dòng nước mát sông Đà mãi chở che và mang lại ấm no, hạnh phúc cho các bản mường Tây Bắc.
NSSC Sơn La
sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Sơn La.
Bài liên quan
Lễ hội Xên Mường Sơn La - Nghi lễ cúng mường mùa hoa ban nở
Lễ hội Xên Mường Sơn La là nghi lễ cúng mường đầu xuân của người Thái đen và Thái trắng vùng Mường La, Mường Sang nhằm tri ân Tạo Mường và cầu mùa màng bội thu.
Lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà - Nhịp chèo xuân vùng Quỳnh Nhai
Lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà diễn ra mùng 10 tháng Giêng dưới chân cầu Pá Uôn, nơi các đội thuyền đuôi én người Thái trắng, Kháng, La Ha rẽ sóng tranh tài.
Xoài tròn Yên Châu - Thức quả tiến vua ngọt lành nơi thung lũng Mường Vạt
Xoài tròn Yên Châu là giống quả cổ bản địa trứ danh được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý tại Sơn La. Khám phá vùng đất Mường Vạt, hương thơm nồng nàn và vị ngọt đậm đà.



