Bỏ qua đến nội dung

Di tích Nhà tù Sơn La - Biểu tượng khí phách cách mạng trên đồi Khau Cả

Tọa lạc uy nghiêm trên đỉnh đồi Khau Cả nhìn xuống dòng suối Nậm La hiền hòa giữa lòng thành phố Sơn La, di tích Nhà tù Sơn La là chứng tích lịch sử vô giá khắc họa ý chí kiên cường của dân tộc Việt Nam.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh những bức tường đá cổ kính của di tích Nhà tù Sơn La trên đồi Khau Cả

Tọa lạc uy nghiêm trên đỉnh đồi Khau Cả nhìn xuống dòng suối Nậm La hiền hòa giữa lòng thành phố Sơn La, di tích Nhà tù Sơn La là chứng tích lịch sử vô giá khắc họa ý chí kiên cường của dân tộc Việt Nam. Từng được thực dân Pháp thiết lập như một chốn lưu đày khắc nghiệt vùng rừng thiêng nước độc Tây Bắc, nơi đây đã chuyển hóa thành trường học cách mạng rèn luyện nhiều nhà lãnh đạo tiền bối của đất nước và được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Vị thế đồi Khau Cả và lịch sử di tích Nhà tù Sơn La

Lịch sử hình thành của di tích Nhà tù Sơn La gắn liền với chính sách cai trị thực dân tại vùng thượng du Bắc Kỳ vào đầu thế kỷ XX cũng như vị trí địa chiến lược trọng yếu của vùng đất trung tâm châu Sơn La xưa. Từ một trại giam nhỏ nơi biên viễn, công trình đã trải qua nhiều đợt mở rộng quy mô nhằm đối phó với phong trào đấu tranh yêu nước đang dâng cao trên khắp cả nước.

Địa thế hiểm yếu bên dòng suối Nậm La

Không phải ngẫu nhiên mà chính quyền thực dân Pháp lựa chọn đỉnh đồi Khau Cả làm nơi đặt cơ quan hành chính đầu não (Tòa Công sứ), trại lính khố xanh và hệ thống nhà lao kiên cố. Ngọn đồi nằm ở vị trí trung tâm thung lũng Sơn La, có độ cao vừa phải nhưng sở hữu tầm nhìn bao quát toàn bộ bốn phía, phía đông và phía nam được bao bọc bởi dòng suối Nậm La uốn lượn như một hào nước tự nhiên ngăn cách với bên ngoài. Ngay dưới chân đồi là những dấu trầm tích văn hóa lâu đời của vùng đất cổ, nổi bật với đền thờ Vua Lê Thái Tông Sơn La và văn bia đá bia Quế Lâm Ngự Chế Sơn La khắc trên vách núi đá từ năm Canh Thân (1440) khẳng định chủ quyền cương vực quốc gia vùng Tây Bắc.

Đầu thế kỷ XX, vùng đất Sơn La còn biệt lập bởi hàng trăm cây số đèo cao, vực sâu cùng khí hậu khắc nghiệt và dịch sốt rét rừng. Lợi dụng địa hình hiểm trở ấy, thực dân Pháp âm mưu biến nhà lao trên đồi Khau Cả thành nơi giam cầm biệt lập nhằm cắt đứt liên lạc của các chiến sĩ yêu nước với phong trào dưới miền xuôi.

Ba giai đoạn xây dựng và mở rộng nhà lao

Theo hồ sơ di sản lưu trữ tại Bảo tàng tỉnh Sơn La, quá trình kiến thiết di tích Nhà tù Sơn La diễn ra qua ba giai đoạn lịch sử gắn liền với từng bước leo thang đàn áp của bộ máy cai trị thực dân. Khởi đầu vào năm 1908, thực dân Pháp cho xây dựng khu nhà tù đầu tiên trên đỉnh đồi Khau Cả với diện tích 500 mét vuông, chủ yếu dùng để giam giữ tù thường phạm và những người dân bản địa kháng sưu, chống thuế tại địa phương. Đến năm 1930, trước sự bùng nổ mạnh mẽ của phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo mà đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp quyết định mở rộng nhà tù lần thứ nhất thêm 1.500 mét vuông để tiếp nhận các đoàn tù chính trị bị lưu đày từ nhà tù Hỏa Lò tại Hà Nội lên vùng núi Tây Bắc.

Bước sang năm 1940, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ và phong trào phản đế giải phóng dân tộc phát triển sâu rộng, chính quyền thực dân tiếp tục mở rộng nhà tù lần thứ hai thêm 170 mét vuông, nâng tổng diện tích toàn khu trại giam lên 2.170 mét vuông. Giai đoạn 1930 – 1945, nơi đây giam cầm tổng cộng 1.013 lượt tù nhân cộng sản qua 14 chuyến đày ải. Dù bị tàn phá một phần khi quân Pháp rút chạy trong Chiến dịch Tây Bắc năm 1952 giải phóng Sơn La, những dấu tích cốt lõi trên đồi cao vẫn trụ vững cùng lịch sử.

Giai đoạn lịch sửNiên đại tiêu biểuQuy mô và sự kiện trọng tâmÝ nghĩa đối với tiến trình lịch sử di tích
Khởi dựng ban đầuNăm 1908Xây dựng trại giam đầu tiên rộng 500 mét vuông trên đồi Khau CảHình thành cơ sở giam giữ cấp tỉnh của chính quyền thực dân tại Sơn La
Mở rộng lần thứ nhấtNăm 1930Mở rộng thêm 1.500 mét vuông, nâng tổng diện tích lên 2.000 mét vuôngChuyển hóa thành nơi lưu đày tù chính trị từ nhà tù Hỏa Lò lên Tây Bắc
Thành lập Chi bộ ĐảngTháng 12 năm 1939Thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản bí mật ngay trong lòng nhà tùBiến chốn lao tù thực dân thành trường học cách mạng kiên trung
Mở rộng lần thứ haiNăm 1940Xây thêm khu xà lim chéo và hầm ngầm rộng 170 mét vuông (tổng 2.170 m2)Tăng cường hệ thống biệt giam khắc nghiệt đối với các chiến sĩ trung kiên
Vượt ngục và làm chủNăm 1943 – 1945Tổ chức cuộc vượt ngục năm 1943 và tù chính trị tự giải phóng năm 1945Cung cấp đội ngũ cán bộ cốt cán cho Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám
Bảo tồn và tôn vinhNăm 1962 và 2014Xếp hạng Di tích quốc gia (1962) và Di tích Quốc gia đặc biệt (2014)Trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước tiêu biểu vùng Tây Bắc

Cấu trúc kiến trúc kiên cố bên trong di tích Nhà tù Sơn La

Được thiết kế theo mô thức kiến trúc nhà tù thực dân kết hợp pháo đài quân sự phòng thủ trên điểm cao, di tích Nhà tù Sơn La phản ánh rõ nét sự tính toán tỉ mỉ trong việc giam cầm và kiểm soát tù nhân. Toàn bộ khuôn viên rộng 2.170 mét vuông được bố cục khép kín với hệ thống tường đá dày, chòi canh bốn góc và những khu biệt giam kiên cố.

Toàn cảnh những bức tường đá cổ kính của di tích Nhà tù Sơn La trên đồi Khau Cả
Toàn cảnh những bức tường đá cổ kính của di tích Nhà tù Sơn La trên đồi Khau Cả

Hình 1: Toàn cảnh những bức tường đá cổ kính của di tích Nhà tù Sơn La trên đồi Khau Cả.

Hệ thống tường đá, chòi canh và trại giam lớn

Bao bọc toàn bộ chu vi 312 mét của di tích Nhà tù Sơn La là hệ thống tường thành cao từ 3 đến 4 mét, được xây dựng vô cùng kiên cố bằng vật liệu đá hộc núi trộn vôi mật và gạch chỉ nung với độ dày lên tới 0,5 mét. Đỉnh tường cắm mảnh chai sắc nhọn kết hợp bốn chòi canh cao ở các góc, nơi lính gác túc trực ngày đêm giám sát toàn bộ khuôn viên và các sườn dốc quanh đồi Khau Cả.

Bên trong lớp tường đá khép kín là tổ hợp các hạng mục công trình được phân chia theo chức năng quản giáo và giam giữ tập trung, bao gồm cổng chính, nhà làm việc của giám ngục, nhà bếp, xưởng lao dịch, nhà thương (bệnh xá) và hai dãy trại giam lớn (Trại giam ba gian và Trại giam hai gian). Các buồng giam tập thể xây tường đá dày, cửa gỗ lim đóng đai sắt, bên trong là hệ thống bệ nằm láng xi măng lạnh giá gắn thanh cùm chân bằng sắt chạy suốt chiều dài phòng giam.

Khu xà lim ngầm và xà lim chéo khắc nghiệt

Nơi ghi dấu sự khắc nghiệt tận cùng trong cấu trúc kiến trúc của di tích Nhà tù Sơn La chính là khu xà lim ngầm và hệ thống xà lim chéo dùng để biệt giam những người tù cộng sản kiên trung nhất. Khu xà lim ngầm được đào sâu xuống lòng đất hơn 3 mét trên diện tích khoảng 21 mét vuông, bên trên đổ trần bê tông cốt thép dày và chỉ có một cầu thang hẹp dẫn xuống dưới. Lòng hầm ngầm tối tăm, ẩm thấp và thiếu dưỡng khí được chia thành 5 ngăn biệt giam nhỏ hẹp (gồm 1 ngăn đôi và 4 ngăn đơn), sàn xi măng dốc ngược về phía rãnh thoát nước, khiến người tù bị cùm chân suốt ngày đêm trong bóng tối đặc quánh và cái lạnh cắt da của mùa đông miền núi.

Nằm kề cận khu hầm tối là cụm xà lim chéo được xây dựng bổ sung vào đợt mở rộng năm 1940 trên mặt bằng hình tam giác chéo đặc thù nhằm tận dụng góc đất hẹp sát tường rào phía tây bắc. Công trình gồm 7 gian buồng giam đơn có diện tích chật hẹp chỉ từ 1,2 đến 1,6 mét vuông mỗi ngăn, tường xây đá dày 0,4 mét hoàn toàn không có cửa sổ, ánh sáng duy nhất lọt vào qua vài lỗ thông hơi nhỏ bằng nắm tay trên tường cao. Chính tại những không gian biệt giam khắc nghiệt ấy, bản lĩnh kiên cường của người chiến sĩ cách mạng lại càng tỏa sáng mạnh mẽ.

  • Hệ thống tường thành bao quanh: Tổng chiều dài 312 mét, xây bằng đá lẫn gạch dày 0,5 mét, cao tới 4 mét cùng bốn chòi canh gác nghiêm ngặt.
  • Khu trại giam tập trung: Gồm Trại giam ba gian, Trại giam hai gian, xưởng lao dịch và nhà bếp với bệ xi măng gắn cùm sắt chạy dọc buồng giam.
  • Khu xà lim ngầm dưới đất: Đào sâu 3 mét dưới lòng đất, chia làm 5 ngăn biệt giam tối tăm, ẩm lạnh và tách biệt hoàn toàn với ánh sáng mặt trời.
  • Cụm xà lim chéo năm 1940: Thiết kế theo mặt bằng hình tam giác gồm 7 ngăn hẹp xây đá dày 0,4 mét dùng để cô lập các hạt nhân lãnh đạo phong trào trong tù.

Dấu ấn trường học cách mạng bất khuất nơi di tích Nhà tù Sơn La

Vượt lên trên mọi đòn roi tra tấn, xiềng xích và căn bệnh sốt rét ác tính, các chiến sĩ cộng sản bị giam cầm tại di tích Nhà tù Sơn La đã đoàn kết một lòng, biến nhà lao đế quốc thành một trường học cách mạng vĩ đại. Chính từ đỉnh đồi Khau Cả, ngọn lửa đấu tranh và tri thức lý luận đã được hun đúc, tỏa sáng và lan tỏa rộng khắp núi rừng Tây Bắc.

Không gian di tích Nhà tù Sơn La và biểu tượng cây đào Tô Hiệu kiên cường
Không gian di tích Nhà tù Sơn La và biểu tượng cây đào Tô Hiệu kiên cường

Hình 2: Không gian di tích Nhà tù Sơn La và biểu tượng cây đào Tô Hiệu kiên cường.

Sự ra đời của chi bộ Đảng trong lao tù

Bước ngoặt lịch sử quan trọng nhất làm thay đổi hoàn toàn cục diện đấu tranh bên trong di tích Nhà tù Sơn La là sự kiện thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản tại Nhà tù Sơn La vào tháng 12 năm 1939. Từ những đảng viên cộng sản kiên trung bị đày lên Sơn La, một tổ chức Đảng bí mật đã được thiết lập ngay giữa vòng vây kẻ thù do đồng chí Nguyễn Lương Bằng làm Bí thư tạm thời đầu tiên, sau đó lần lượt do đồng chí Trần Huy Liệu và đồng chí Tô Hiệu đảm nhận trọng trách Bí thư Chi bộ. Dưới sự lãnh đạo thống nhất của Chi bộ, tù chính trị đã đoàn kết đấu tranh có tổ chức, buộc cai ngục phải nhượng bộ và cải thiện chế độ giam giữ.

Không chỉ lãnh đạo đấu tranh trực diện, Chi bộ còn chủ trương biến thời gian lao tù thành cơ hội vàng để bồi dưỡng văn hóa, chính trị và quân sự, đưa nhà lao thành một trường học cách mạng thực thụ. Nhiều nhà hoạt động cách mạng lỗi lạc của Đảng và dân tộc từng bị giam cầm, rèn luyện và giảng dạy lý luận tại đây như đồng chí Trường Chinh, đồng chí Lê Duẩn hay Đại tướng Văn Tiến Dũng. Trong điều kiện thiếu thốn nghiêm ngặt, các chiến sĩ vẫn biên soạn tài liệu lý luận và xuất bản bí mật tờ báo Suối Reo, cổ vũ tinh thần lạc quan cách mạng giữa chốn lao tù.

Sức sống cây đào Tô Hiệu và cuộc vượt ngục

Nhắc đến di tích Nhà tù Sơn La, lịch sử dân tộc mãi khắc ghi tấm gương hy sinh cao cả của đồng chí Tô Hiệu, người chiến sĩ cộng sản kiên cường đã cống hiến trọn vẹn hơi thở cuối cùng cho sự nghiệp cách mạng tại buồng giam nhỏ vào ngày 7 tháng 3 năm 1944 ở tuổi 32. Khi còn sống trong cảnh lao tù bệnh tật hiểm nghèo, ông đã tự tay ươm trồng một hạt đào nhỏ ngay bên cửa sổ phòng giam, để rồi từ mảnh đất đá khô cằn trên đỉnh đồi cao, mầm cây ấy đã vươn lên mạnh mẽ trở thành cây đào Tô Hiệu tại Nhà tù Sơn La. Mỗi độ xuân về, sắc hoa đào thắm đỏ bung nở bên bờ tường đá rêu phong đã trở thành biểu tượng bất tử cho niềm tin tất thắng và sức sống trường tồn của lý tưởng cách mạng Việt Nam.

Song song với việc rèn luyện cán bộ trong tù, Chi bộ nhà tù đã chủ động bắt liên lạc, giác ngộ quần chúng nhân dân các dân tộc Thái, Mông bên ngoài nhà lao, tiêu biểu là người thanh niên dân tộc Thái yêu nước Lò Văn Giá. Chính nhờ sự dẫn đường mưu trí, gan dạ và tận tụy của anh Lò Văn Giá, ngày 3 tháng 8 năm 1943, Chi bộ đã tổ chức thắng lợi cuộc vượt ngục Nhà tù Sơn La năm 1943, đưa đoàn cán bộ cốt cán gồm các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Lưu Đức Hiểu và Nguyễn Văn Trân băng rừng vượt suối trở về xuôi an toàn để bổ sung lực lượng lãnh đạo cho Trung ương Đảng. Cùng thời điểm đó, những hạt giống đỏ từ nhà tù đã trực tiếp gieo mầm và thúc đẩy sự ra đời của phong trào cách mạng căn cứ Mường Chanh tại Khu căn cứ cách mạng Mường Chanh dưới sự dẫn dắt của các chiến sĩ địa phương như đồng chí Chu Văn Thịnh, tiến tới giành chính quyền thắng lợi tại Sơn La vào tháng 8 năm 1945.

Giá trị bảo tồn đương đại của di tích Nhà tù Sơn La

Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên của lịch sử, di tích Nhà tù Sơn La ngày nay không chỉ được gìn giữ như một bằng chứng lịch sử chân thực mà còn trở thành trung tâm văn hóa, lịch sử trọng điểm của tỉnh Sơn La. Công tác bảo tồn khoa học gắn liền với hoạt động của Bảo tàng tỉnh Sơn La đã giúp phát huy trọn vẹn giá trị di sản giữa đời sống đương đại.

Quá trình phục dựng và xếp hạng di sản quốc gia

Ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, nhận thức sâu sắc tầm vóc lịch sử vô giá của quần thể di tích trên đồi Khau Cả, Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã sớm ban hành Quyết định số 313-VH/VP ngày 28 tháng 4 năm 1962 công nhận di tích Nhà tù Sơn La là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Qua nhiều đợt tu bổ khoa học dựa trên tư liệu gốc và ký ức cựu tù chính trị, những bức tường đá rêu phong, khu xà lim ngầm, cụm xà lim chéo, trại giam lớn và tháp canh đều được bảo tồn tối đa chất liệu nguyên bản.

Ghi nhận những giá trị đặc biệt tiêu biểu về lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc, ngày 31 tháng 12 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng di tích Nhà tù Sơn La là Di tích Quốc gia đặc biệt. Ngay kề bên khu trại giam cổ, tòa nhà Bảo tàng tỉnh Sơn La đang lưu giữ hàng ngàn hiện vật gốc quý giá cùng bộ sưu tập văn hóa đặc sắc của 12 dân tộc anh em trên địa bàn tỉnh. Cách đó khoảng 400 mét dưới sườn đồi là Nghĩa trang Liệt sĩ Nhà tù Sơn La trang nghiêm, nơi yên nghỉ của các liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập dân tộc.

Không gian giáo dục truyền thống giữa lòng Tây Bắc

Nằm ở vị trí trung tâm văn hóa của thành phố trẻ miền sơn cước, quần thể di tích trên đồi Khau Cả tạo nên một trục kết nối lịch sử – văn hóa liên hoàn với không gian hùng vĩ của Quảng trường Tây Bắc Sơn La nằm bên bờ suối Nậm La. Sự kết nối giữa di tích lịch sử cách mạng, văn bia cổ thế kỷ XV và quảng trường hiện đại đã khắc họa sinh động hành trình vươn lên hòa bình, thịnh vượng của mảnh đất Sơn La.

Hằng năm, di tích Nhà tù Sơn La đón tiếp đông đảo các thế hệ cán bộ, học sinh, sinh viên và du khách đến dâng hương tưởng niệm, biến không gian di sản thành giảng đường lịch sử sống động bồi đắp lòng biết ơn đối với thế hệ cha anh.

Bước chân qua những lối đi lát đá trầm mặc bên bức tường thành cổ kính trên đỉnh đồi Khau Cả và lắng nghe câu chuyện về những năm tháng biến lao tù thành trường học cách mạng, mỗi người đều trào dâng niềm xúc động và tự hào trước bản lĩnh kiên trung của các bậc tiền nhân. Để tiếp tục tra cứu hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích quốc gia đặc biệt, danh nhân lịch sử, sự kiện trọng đại và kho tàng văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Sơn La NSSC nhằm khám phá trọn vẹn chiều sâu văn hiến miền Tây Bắc. Giữa nhịp sống thanh bình của thành phố miền sơn cước hôm nay, di tích Nhà tù Sơn La mãi tỏa sáng như một tượng đài bất diệt về tinh thần lạc quan cách mạng và sức sống vĩnh cửu của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất