Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà - Nhịp chèo xuân vùng Quỳnh Nhai

Khởi phát từ tập quán mưu sinh trên sông nước của cư dân vùng thượng nguồn Tây Bắc, lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà đã trở thành sự kiện văn hóa thể thao tâm điểm mỗi dịp đầu xuân tại huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Hai đội thuyền đuôi én truyền thống rẽ sóng tranh tài quyết liệt tại lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà

Mỗi độ tháng Giêng khi sắc đào phai và hoa ban bắt đầu bung nở trên các triền núi đá vôi, lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà lại đánh thức mặt nước xanh ngọc bích bao quanh vùng bán đảo Mường Chiên, Chiềng Bằng bằng tiếng trống giục giã vang vọng đại ngàn. Hàng chục chiếc thuyền độc mộc và thuyền gỗ mũi cong gắn cờ đuôi nheo rực rỡ quy tụ hàng trăm tay chèo cường tráng từ khắp các xã ven sông, cùng dâng hương tạ ơn thủy thần trước khi bước vào những màn rượt đuổi kịch tính giữa mênh mông biển hồ Tây Bắc.

Nguồn gốc lịch sử của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà

Sự hình thành của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà gắn liền mật thiết với phương thức cư trú ven sông, kỹ nghệ đóng thuyền truyền thống và bản lĩnh chinh phục thác ghềnh của cư dân đa dân tộc nơi thượng nguồn Tây Bắc. Trải qua biến thiên lịch sử từ thời dòng sông cổ còn lắm thác nhiều ghềnh đến khi công trình thủy điện hoàn thành, ngày hội sông nước đầu xuân vẫn giữ trọn hồn cốt văn hóa của các bản làng ven bờ Đà giang.

Hạng mục di sản lễ hộiThông tin khảo cứu văn hóa và lịch sửÝ nghĩa trong đời sống cộng đồng vùng lòng hồ
Thời gian tổ chức cố địnhNgày mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng nămMở màn chuỗi hoạt động đầu xuân và cầu quốc thái dân an
Không gian diễn xướngThủy vực vịnh Uy Phong dưới chân cầu Pá Uôn, xã Chiềng Bằng, huyện Quỳnh NhaiTâm điểm kết nối giao thương đường thủy và sinh thái mặt nước
Chủ thể văn hóa tham giaCộng đồng người Thái trắng Quỳnh Nhai, người Kháng, người La Ha, người Dao và người MôngBiểu dương tình đoàn kết các dân tộc anh em vùng thượng nguồn
Phương tiện thi đấu chuẩnThuyền đuôi én đóng bằng gỗ dổi, gỗ thông rừng, mũi và lái vươn congBảo tồn kỹ nghệ đóng thuyền cổ truyền thích ứng dòng chảy xiết
Cấu trúc nghi lễ tâm linhLễ tế thần sông nước tại đền Linh Sơn Thủy Từ và đền Nàng HanTri ân tiền nhân lập mường, cầu cho sóng yên biển lặng
Hoạt động văn hóa đồng hànhTuần Văn hóa - Du lịch Quỳnh Nhai, hội tung còn, kéo co và phiên chợ cá sông ĐàTôn vinh tri thức ngư nghiệp bản địa và di sản diễn xướng dân gian

Từ kỹ nghệ chế tác thuyền đuôi én vùng thượng nguồn

Trước khi công trình nhà máy Thủy điện Sơn La hình thành, dòng Đà giang chảy qua Mường Chiên, Mường Giàng từng nổi tiếng với hàng chục ghềnh thác dữ dội. Để mưu sinh bằng nghề chài lưới và giao thương dọc triền sông từ Lai Châu, vượt qua vùng chân đèo giáp ranh đèo Pha Đin xuống tận hồ Hòa Bình ở hạ lưu, cư dân người Thái trắng Quỳnh Nhai cùng đồng bào Kháng và La Ha đã sáng tạo nên kiểu thuyền đuôi én xẻ từ thân gỗ dổi, gỗ vàng tâm hoặc thông rừng già chịu nước.

Đặc điểm nhận diện của chiếc thuyền đuôi én nằm ở thiết kế thon dài hình thoi, đáy hơi vát tròn để giảm lực cản dòng nước xoáy, trong khi mũi và đuôi thuyền uốn vút cao như đuôi chim én chao lượn giữa trời xuân. Ở phía đuôi thuyền, nghệ nhân lắp mái chèo lái bản rộng gắn trên trục gỗ chắc chắn giúp thuyền lách qua các mỏm đá ngầm. Mỗi dịp đầu năm mới, sau nghi thức tắm gội chiều ba mươi Tết tại lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai, trai tráng các bản ven sông lại mang thuyền ra bến nước so tài chèo chống trước mùa đánh bắt cá.

Bước chuyển mình thành sự kiện văn hóa cấp vùng

Bước sang đầu thế kỷ hai mươi mốt, cuộc di dân phục vụ công trình thủy điện quốc gia đã biến dòng sông hẹp năm xưa thành vùng mặt nước rộng hơn mười nghìn héc-ta của lòng hồ Quỳnh Nhai với hàng chục hòn đảo trập trùng. Khi chuyển lên các điểm tái định cư mới quanh bờ hồ, ý thức gìn giữ di sản ông cha đã thôi thúc cư dân bản địa nâng tầm hội đua thuyền cổ truyền thành lễ hội văn hóa quy mô toàn huyện.

Từ sinh hoạt thi tài giữa các xóm chài, lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà trở thành sự kiện thường niên thuộc Tuần Văn hóa - Du lịch Quỳnh Nhai tổ chức vào ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Lễ hội quy tụ các đội thuyền từ mười một xã trong huyện như Mường Giàng, Chiềng Bằng, Mường Chiên, Cà Nàng, Chiềng Khay và giao lưu cùng các đội đua thuyền từ thị xã Mường Lay (Điện Biên), huyện Nậm Nhùn (Lai Châu), tạo nên ngày hội văn hóa liên vùng đặc sắc.

Không gian tổ chức lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà

Sức hấp dẫn của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà được kiến tạo từ sự giao hòa giữa cảnh quan biển hồ trên núi cao với không gian tâm linh thành kính của cư dân vùng sông nước. Toàn bộ hoạt động lễ và hội diễn ra trong quần thể không gian mở, nơi mặt nước phẳng lặng soi bóng những dãy núi đá vôi trùng điệp.

Các đội đua thuyền đuôi én bứt tốc dưới chân cầu Pá Uôn trên mặt nước xanh ngọc của lòng hồ sông Đà
Các đội đua thuyền đuôi én bứt tốc dưới chân cầu Pá Uôn trên mặt nước xanh ngọc của lòng hồ sông Đà

Thủy vực vịnh Uy Phong dưới chân cầu Pá Uôn

Đường đua chính thức của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà được thiết lập trên vùng mặt nước vịnh Uy Phong, ngay dưới chân cầu Pá Uôn Quỳnh Nhai thuộc xã Chiềng Bằng. Nằm trên tuyến Quốc lộ 279 huyết mạch, cây cầu có những trụ bê tông cao gần một trăm mét vươn lên từ đáy hồ, tạo thành khán đài tự nhiên trên cao để hàng vạn khán giả quan sát toàn cảnh các làn đua.

Vào tháng Giêng âm lịch, mực nước lòng hồ đạt độ dâng ổn định và trong xanh như ngọc bích, biên độ sóng nhỏ tạo điều kiện lý tưởng cho các cuộc tranh tài tốc độ. Ban tổ chức bố trí hệ thống phao tiêu nổi căng dây cờ ngũ sắc chạy song song trên mặt hồ để phân định làn bơi với cự ly tiêu chuẩn từ một nghìn đến một nghìn năm trăm mét, gồm nội dung đua đường thẳng và đua vòng qua phao tiêu quay đầu.

Nghi thức lễ tế thần sông nước trước giờ xuất phát

Trước khi tiếng trống khai cuộc vang lên dưới chân cầu Pá Uôn, phần lễ của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà được cử hành trang trọng tại cụm di tích tâm linh trên đồi cao hướng ra biển hồ, gồm đền Linh Sơn Thủy Từ Quỳnh Nhai và đền Nàng Han Quỳnh Nhai. Trong tín ngưỡng dân gian của đồng bào Thái trắng, dòng sông Đà và núi rừng xung quanh đều có thần Sông, thần Núi, thần Nước ("phi nặm") cùng hương hồn nữ tướng Nàng Han anh hùng che chở cho bản mường.

Các bậc cao niên cùng đại diện các đội đua trong trang phục truyền thống thực hiện lễ tế thần sông nước với lòng thành kính:

  • Lễ phẩm dâng cúng thần sông và tiền nhân: Mâm lễ bày trên khạng mây đan gồm xôi ngũ sắc đồ từ gạo nếp nương, cá chép hoặc cá lăng sông Đà nướng nguyên con, thịt lợn bản, gà trống luộc, rượu cần ủ men lá rừng cùng trầu cau và hoa ban trắng.
  • Lời khấn cầu an bằng tiếng Thái cổ: Vị chủ tế đọc bài văn cúng bằng ngôn ngữ Thái cổ, báo cáo với thần sông Đà và đức thánh Nàng Han về thành quả lao động của dân bản, cầu xin thần linh phù hộ cho mặt hồ êm ả và các tay chèo thi đấu đạt thành tích cao.
  • Nghi thức rước nước và hạ thủy thuyền đua: Sau lễ dâng hương trên đền, các đội trưởng rước lộc về bến thuyền, thực hiện nghi thức vẩy nước lành lên mũi thuyền đuôi én trước khi đồng loạt đẩy thuyền rời bến tiến ra vạch xuất phát.

Các màn tranh tài tại lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà

Khi nghi thức tâm linh khép lại cũng là lúc phần hội của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà bùng nổ với bầu không khí sôi động bậc nhất vùng Tây Bắc. Trên mặt nước xanh thẳm dưới chân cầu Pá Uôn, sự kết hợp giữa sức mạnh cơ bắp, nhịp điệu đồng đội và kỹ thuật điều khiển mái chèo đã cống hiến cho khán giả những màn bứt tốc mãn nhãn.

Cuộc đua thuyền đuôi én giữa các đội chèo bản địa

Tâm điểm tại lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà là các nội dung thi đấu thuyền truyền thống gồm đội thuyền nam, đội thuyền nữ và đội thuyền nam nữ phối hợp, với từ mười đến hai mươi tay chèo trên mỗi chiếc thuyền đuôi én. Các vận động viên đều là những chàng trai, cô gái dân tộc Thái, Kháng, La Ha sinh trưởng bên bờ sông Đà, quen thuộc với việc cầm dầm vượt sóng. Trên mỗi con thuyền, người bắt nhịp ngồi ở mũi thuyền gõ thanh tre hoặc hô khẩu lệnh dứt khoát để toàn đội hạ mái chèo xuống nước cùng một tích tắc, trong khi người cầm lái đứng ở đuôi thuyền dùng sào lái dài giữ cho mũi thuyền lao thẳng về phía trước.

Ngay khi hiệu lệnh xuất phát vang lên, hàng chục mái chèo gỗ cùng lúc cắm sâu xuống làn nước xanh ngọc, kéo theo những dải bọt nước trắng xóa hai bên mạn thuyền. Ở khúc cua vòng qua phao tiêu, các tay chèo bên mạn trong khéo léo ghìm nhịp giữ trụ trong khi mạn ngoài quạt nước hết tốc lực, giúp chiếc thuyền dài hơn mười mét xoay vòng gọn gàng. Tiếng trống hội thúc giục trên bờ hòa cùng tiếng hò reo từ mặt cầu Pá Uôn tiếp thêm sức mạnh để các đội bám đuổi nhau tới vạch đích.

Đông đảo người dân và du khách tập trung bên bờ sông cổ vũ lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà dưới chân cầu Pá Uôn
Đông đảo người dân và du khách tập trung bên bờ sông cổ vũ lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà dưới chân cầu Pá Uôn

Trò chơi dân gian và phiên chợ cá sông Đà

Song hành cùng những vòng đua dậy sóng trên mặt hồ, không gian hai bên bờ vịnh Uy Phong trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Du lịch Quỳnh Nhai còn diễn ra nhiều hoạt động diễn xướng dân gian. Trên bãi đất rộng ven bến thuyền, đồng bào các dân tộc dựng cây nêu tung còn cao vút, tổ chức thi kéo co, đẩy gậy, bắn nỏ, tó má lẹ và trình diễn điệu xòe cổ, múa sạp rộn ràng hòa chung mạch nguồn văn hóa với lễ hội Xên Bản người Thái của vùng đất Mường Thanh.

Điểm nhấn văn hóa ẩm thực không thể tách rời của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà là không gian phiên chợ cá sông Đà cùng khu vực trình diễn ẩm thực truyền thống của các xã ven hồ:

  • Trưng bày sản vật thủy sản lòng hồ: Ngư dân mang tới ngày hội những loài cá đặc sản đánh bắt và nuôi lồng trên vùng nước sâu sông Đà như cá lăng chấm, cá chiên, cá ngần, cá bống và tôm sông tươi rói.
  • Trình diễn tri thức chế biến ẩm thực Thái trắng: Du khách quan sát nghệ thuật kẹp tre tươi nướng món cá tép dầu nướng Quỳnh Nhai vàng giòn trên bếp than củi hồng, bên cạnh các món ăn truyền thống như nậm pịa Sơn La, cá đồ măng chua, xôi ngũ sắc và các thức quả nông sản địa phương như xoài tròn Yên Châu.
  • Trải nghiệm đan lát ngư cụ và dệt thổ cẩm: Các nghệ nhân người Thái và người La Ha trực tiếp trình diễn kỹ thuật đan giỏ đựng cá, đan chài lưới và dệt khăn piêu ngay tại các gian trại văn hóa ven sông.

Giá trị di sản của lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà

Vượt lên trên ý nghĩa của một giải thi đấu thể thao đầu xuân, lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà kết tinh chiều sâu lịch sử, bản lĩnh thích ứng sinh thái và tâm hồn lạc quan của cộng đồng các dân tộc dọc lưu vực sông Đà tỉnh Sơn La. Mỗi nhịp chèo vươn lên giữa sóng nước đều khẳng định sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống trên vùng quê tái định cư.

Tinh thần thượng võ và gắn kết cư dân vùng lòng hồ

Trong đời sống cư dân vùng sông nước Quỳnh Nhai, chiếc thuyền đuôi én và ngày hội đua thuyền ngày mùng 10 tháng Giêng là biểu tượng sống động của tinh thần đoàn kết cộng đồng. Để một con thuyền gỗ chở hàng chục người lướt nhanh trên mặt hồ rộng lớn, mọi tay chèo phải hòa chung nhịp thở của tập thể. Quá trình cùng nhau đóng thuyền, tập luyện tại bến bản suốt những ngày cuối năm và sát cánh trên đường đua đã thắt chặt tình làng nghĩa xóm giữa các bản người Thái, người Kháng, người La Ha, người Dao và người Mông.

Bảo tồn bản sắc văn hóa sông nước trong thời đại mới

Ngày nay, việc duy trì tổ chức thường niên lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà gắn liền với Tuần Văn hóa - Du lịch Quỳnh Nhai và phiên chợ cá sông Đà đã góp phần định hình trục văn hóa - sinh thái phía bắc tỉnh Sơn La, kết nối vùng mặt nước Quỳnh Nhai với không gian bản làng tại suối khoáng nóng Ngọc Chiến thuộc huyện Mường La kế cận. Thông qua lễ hội, những giá trị di sản phi vật thể từ nghi thức lễ tế thần sông nước, kỹ nghệ đóng thuyền đuôi én cho tới dân ca khắp Thái đều được bảo tồn sống động.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hóa bản địa vùng Tây Bắc, chuyên trang Sơn La NSSC liên tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về lịch sử, lễ hội và danh thắng đặc sắc của địa phương. Giữa khung cảnh non nước hữu tình dưới chân cầu Pá Uôn hùng vĩ mỗi độ xuân về, lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà mãi là bản hùng ca rộn rã của những tay chèo miền sơn cước bên dòng Đà giang lịch sử.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất