Bỏ qua đến nội dung

Nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu - Di sản sáp ong và chỉ thêu

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu kết tinh nghệ thuật vẽ sáp ong cản màu, kỹ thuật nhuộm chàm tự nhiên và lối thêu mặt trái độc bản nơi cao nguyên Sơn La.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Phụ nữ dân tộc Dao Tiền quây quần vẽ sáp ong trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Trên những triền núi sương giăng của vùng thảo nguyên xanh Tây Bắc, nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu tỏa sáng như một bảo tàng mỹ thuật dân gian sống động được lưu giữ trên từng thớ vải chàm. Kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ nghệ dùng bút đồng chấm sáp ong rừng vẽ họa tiết cản màu, nghệ thuật thêu chỉ mặt trái không cần mẫu vẽ và tập tục đính những đồng tiền bạc cổ sau lưng áo, người phụ nữ Dao Tiền đã dệt nên bản sắc văn hóa phi vật thể độc bản của cộng đồng mình.

Cội nguồn di sản nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Hành trình định hình và phát triển của nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu gắn liền với lịch sử thiên di, lập bản dựng nhà của cộng đồng người Dao Tiền (còn gọi là Dao Đeo Tiền) tại các thung lũng núi đá vôi thuộc huyện Mộc Châu và huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La. Trải qua nhiều thế hệ sinh sống tại các bản làng như bản Suối Lìn, bản Piềng Sàng, xã Phiêng Luông, xã Tân Lập và vùng phụ cận bản Lóng Luông Vân Hồ, phụ nữ Dao Tiền vẫn gìn giữ nguyên vẹn quy chuẩn tạo tác bộ y phục truyền thống từ thuở tổ tiên.

Thành phần bộ trang phụcKỹ thuật chế tác và trang trí chủ đạoHệ thống đồ án hoa văn và ý nghĩa biểu trưng
Áo dài cổ yếm đính tiền bạcThêu chỉ trắng, xanh, đỏ mặt trái vải chàm và đính chùm đồng tiền bạc cổ sau lưngHọa tiết hình chó Bàn Vương, ngôi sao tám cánh, cây thông và tín ngưỡng nhớ về nguồn cội
Váy chàm in hoa văn sáp ongDùng bút đồng vẽ sáp ong rừng nóng chảy cản màu trước khi ngâm vải chàm tự nhiênĐồ án hoa văn đồng xu tròn xếp tầng ở phần thân trên và hoa văn sóng nước gấp khúc ở gấu váy
Khăn vấn đầu truyền thốngVải bông dệt thủ công tẩy trắng hoặc nhuộm chàm thẫm, hai đầu thêu chỉ màu tinh xảoBiểu tượng của sự thanh khiết, nét đoan trang và phẩm hạnh người phụ nữ Dao Tiền
Dải thắt lưng và xà cạp quấn chânThêu nổi hoa văn hình học bằng chỉ tơ tằm hoặc chỉ bông nhuộm thảo mộc tự nhiênGiữ ấm cơ thể khi đi rừng vượt suối và tạo điểm nhấn nhịp điệu cho tổng thể trang phục
Giá trị di sản được tôn vinhGhi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của tỉnh Sơn LaKhẳng định tri thức dân gian về sáp ong, kỹ thuật nhuộm chàm và nghệ thuật thêu cổ truyền

Dấu ấn thiên di và tên gọi nhóm ngành Dao Tiền

Trong đại gia đình dân tộc Dao tại Việt Nam, tên gọi Dao Tiền bắt nguồn trực tiếp từ tập quán văn hóa đặc trưng trên bộ trang phục của người phụ nữ — nơi những chùm đồng tiền bạc cổ được đính trang trọng sau cổ áo và các họa tiết hình đồng xu tròn trịa được in kín trên thân váy bằng sáp ong. Theo các bậc cao niên tại vùng cao nguyên Mộc Châu, mỗi đồng xu bạc và mỗi đường kim mũi chỉ trên tấm áo đều là lời nhắc nhở con cháu về cuộc vượt biển thiên di đầy gian truân của mười hai họ người Dao trong truyền thuyết Bàn Vương.

Khi định cư trên dải đất biên viễn kết nối giữa vùng núi đá thung lũng Mai Châu với thảo nguyên Mộc Châu và miền sơn cước Tây Bắc, người Dao Tiền nơi đây vẫn giữ mối giao lưu văn hóa đồng tộc sâu sắc với nghề thêu trang phục người Dao Tiền Bắc Kạn ở vùng Việt Bắc. Dù sống giữa những bản làng người Thái với lễ hội cầu mùa lễ hội Hết Chá Mộc Châu hay cạnh các bản người Mông, sắc chàm trầm mặc điểm xuyết ánh bạc trắng của bộ trang phục Dao Tiền vẫn tạo nên dấu ấn nhận diện riêng biệt giữa núi rừng.

Chuẩn mực thẩm mỹ và phẩm hạnh người phụ nữ Dao

Trong nếp nhà truyền thống của người Dao Tiền, nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu không chỉ là hoạt động thủ công tạo ra cái mặc mà còn là thước đo đạo đức, sự kiên trì và trí thông minh của người phụ nữ. Ngay từ khi lên bảy, lên tám tuổi, các bé gái đã ngồi bên bếp lửa nhìn bà và mẹ se sợi, cầm kim thêu từng mũi chỉ đầu tiên trên mảnh vải vụn và học cách điều chỉnh độ nóng của chảo sáp ong rừng.

Theo phong tục lâu đời, trước khi về nhà chồng, mỗi cô gái Dao Tiền phải tự tay hoàn thiện đầy đủ bộ lễ phục cưới cho riêng mình, cho chú rể và làm quà biếu bố mẹ chồng. Một bộ trang phục hoàn chỉnh đòi hỏi hàng tháng trời lao động tỉ mỉ vào những buổi tối sau giờ lên nương hái búp trà Ô long Mộc Châu hay chăm sóc những vườn mận hậu Mộc Châu. Nhìn vào độ sắc nét của vòng tròn sáp ong trên váy và sự đều đặn của từng mũi thêu sau gấu áo, cả bản làng sẽ trân trọng sự đảm đang, khéo léo của người con gái ấy.

Kỹ nghệ vẽ sáp ong trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Nét độc đáo làm nên giá trị nghệ thuật đỉnh cao của nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu chính là quy trình kết hợp giữa vẽ sáp ong cản màu, nhuộm chàm thảo mộc và thêu tay truyền thống. Để tạo nên một chiếc váy chàm in hoa văn sáp ong hoàn mỹ, người phụ nữ phải nắm vững những bí quyết vật lý và hóa học tự nhiên được đúc kết qua hàng trăm năm.

Nghệ nhân người Dao Tiền Mộc Châu dùng bút ngòi đồng nhúng sáp ong rừng nóng chảy kẻ hoa văn trên mặt vải trắng
Nghệ nhân người Dao Tiền Mộc Châu dùng bút ngòi đồng nhúng sáp ong rừng nóng chảy kẻ hoa văn trên mặt vải trắng

Chế tác bút đồng và nấu sáp ong rừng nguyên chất

Khác với lối vẽ sáp ong bằng bút cán tre ngòi đồng hình tam giác trong nghề vẽ sáp ong trên vải người Mông Mộc Châu hay kỹ thuật tạo hình của nghề vẽ sáp ong trên vải người Dao Pà Cò, bộ dụng cụ bút đồng vẽ sáp ong của phụ nữ Dao Tiền mang cấu trúc chuyên biệt để in hình đồng xu và kẻ đường thẳng. Bộ bút gồm những thanh tre nhỏ kẹp ngòi đồng mảnh mai có độ rộng khác nhau dùng để kẻ các đường thẳng song song và hình gấp khúc, đi kèm những ống trúc non có đường kính từ một đến ba xăng-ti-mét được vạt phẳng đầu để chấm sáp tạo thành những vòng tròn đồng tâm đều tăm tắp như khuôn đúc.

Nguyên liệu sáp vẽ bắt buộc phải là sáp ong khoái hoặc ong mật tự nhiên thu hoạch trong rừng già quanh khu vực rừng thông Bản Áng Mộc Châu và vùng núi đá gần thác Chiềng Khoa Vân Hồ:

  • Tinh lọc sáp ong vàng: Tầng sáp ong sau khi vắt hết mật được đem nấu sôi với nước suối rồi lọc qua lớp vải màn để loại bỏ hoàn toàn tạp chất, cô đặc thành từng bánh sáp màu vàng sẫm dẻo mịn.
  • Duy trì nhiệt độ trên bếp than: Khi bắt đầu vẽ, người thợ đặt chiếc đĩa sứ nhỏ đựng sáp ong lên kiềng ba chân bên trên chậu than củi hồng rực, giữ cho sáp luôn ở trạng thái lỏng vừa phải, không bốc khói đen nhưng cũng không bị nguội đặc.
  • Kỹ thuật đánh bóng mặt vải: Trước khi đặt bút vẽ, tấm vải bông trắng được trải lên mặt gỗ phẳng và dùng hòn đá cuội nhẵn bóng hoặc nanh lợn rừng miết mạnh nhiều lần để các thớ vải khít chặt, giúp giọt sáp ong bám gọn mà không bị loang nhòe.

Quy trình vẽ sáp, nhuộm chàm và luộc vải hiện hoa

Khi ngồi vào bàn vẽ, người phụ nữ thực hành nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu hoàn toàn dựa vào trí nhớ và cảm nhận không gian chuẩn xác của đôi mắt mà không cần bất kỳ thước kẻ hay bản phác thảo nào. Tay phải cầm bút đồng vẽ sáp ong nhúng vào đĩa sáp nóng rồi đặt nhẹ lên mặt vải trắng trải trên chiếc mẹt tre, kéo những đường chỉ sáp vàng óng thẳng tắp từ mép này sang mép kia. Tiếp đó, nghệ nhân dùng đầu ống trúc chấm sáp đóng thành hàng trăm vòng tròn hoa văn đồng xu nối tiếp nhau ở phần thân váy trên và tạo hình các dải hoa văn sóng nước hình răng cưa chạy dọc phần chân váy dưới.

Sau khi lớp sáp ong đã khô cứng và phủ kín các chi tiết cần giữ màu trắng trên toàn bộ tấm vải, người thợ bước vào công đoạn nhuộm vải chàm tự nhiên và tách sáp đầy kỳ công:

  • Ngâm ủ cao chàm thảo mộc: Tấm vải vẽ sáp được nhúng vào chum nước cốt cây chàm rừng pha cùng nước tro bếp củi và chút rượu ngô lên men, ngâm ủ trong bóng râm rồi vớt ra phơi sương lặp đi lặp lại suốt hai mươi đến ba mươi ngày liên tục.
  • Cơ chế cản màu tự nhiên của sáp ong: Do thực hiện nhuộm lạnh hoàn toàn, dung dịch nước chàm thấm sâu vào những phần sợi vải để trống chuyển sang màu xanh đen huyền bí, trong khi những nét vẽ được lớp sáp ong bao bọc bên ngoài vẫn giữ nguyên sắc trắng tinh khôi của sợi bông ban đầu.
  • Luộc vải trong chảo nước sôi: Khi tấm vải đã đạt độ xanh chàm thẫm bóng, người thợ đun một chảo nước thật sôi trên bếp củi rồi nhúng ngập tấm vải vào đảo đều, khiến toàn bộ lớp sáp ong tan chảy nổi lên mặt nước và để lộ hệ thống hoa văn đồng xu cùng hoa văn sóng nước trắng ngà sắc nét nổi bật trên nền vải chàm.

Nghệ thuật đính bạc trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Nếu chiếc váy chàm là sân khấu của kỹ nghệ vẽ sáp ong thì chiếc áo dài cổ yếm, khăn đội đầu và xà cạp lại là nơi thăng hoa của kỹ thuật thêu mặt trái cùng nghệ thuật chạm đính kim hoàn trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu. Sự kết hợp giữa chất liệu vải chàm, chỉ thêu và bạc trắng tạo nên vẻ đẹp vừa giản dị vừa sang trọng.

Kỹ thuật thêu mặt trái vải không cần mẫu vẽ

Điểm kỳ diệu nhất trong kỹ thuật thêu mặt trái của phụ nữ Dao Tiền tại Mộc Châu là người thợ hoàn toàn nhìn vào mặt trái của tấm vải chàm tự nhiên để đếm từng sợi vải dọc, sợi vải ngang và luồn mũi kim, nhưng toàn bộ đồ án hoa văn hoàn chỉnh lại hiện lên sống động và chuẩn xác tuyệt đối ở mặt phải của tấm vải. Bằng cách sử dụng sợi chỉ bông trắng ngà chủ đạo điểm xuyết các đường viền chỉ đỏ, chỉ xanh chàm và vàng đất, người thợ tạo nên sự tương phản thị giác thanh nhã thay vì dùng quá nhiều gam màu sặc sỡ.

Những tấm váy chàm hiện rõ hoa văn đồng xu và sóng nước trắng ngà trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu
Những tấm váy chàm hiện rõ hoa văn đồng xu và sóng nước trắng ngà trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Mỗi họa tiết xuất hiện trong nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu đều mang mật mã văn hóa và tín ngưỡng sâu sắc của tộc người:

  • Họa tiết hình chó Bàn Vương và dấu chân thú: Được thêu cách điệu trên nẹp áo, gấu áo và lưng áo nhằm tưởng nhớ công ơn thủy tổ Bàn Vương trong huyền tích lịch sử của người Dao.
  • Đồ án cây thông rừng, bông hoa tám cánh và hạt trám: Phản ánh thế giới quan gắn bó mật thiết với thiên nhiên hùng vĩ quanh các thắng cảnh như thác Dải Yếm Mộc Châu hay những triền đồi xanh mướt của đồi chè trái tim Mộc Châu.
  • Hoa văn hình chữ vạn và đường lượn sóng: Gửi gắm ước vọng về sự sinh sôi nảy nở, cuộc sống bình an, mùa màng bội thu và sự gắn kết bền chặt giữa các thế hệ trong gia tộc.

Nghệ thuật đính đồng tiền bạc cổ và trang sức truyền thống

Hoàn thiện vẻ đẹp lộng lẫy cho bộ y phục bước ra từ nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu là công đoạn đính những chùm đồng tiền bạc cổ cùng hệ thống cúc bạc, vòng cổ bạc và hạt cườm ngũ sắc. Ở phía sau cổ áo dài, người phụ nữ dùng dây chỉ đỏ tết bền chắc để khâu nối từ sáu đến chín đồng tiền bạc chạm hoa văn tinh xảo buông rủ xuống giữa lưng áo, kết hợp cùng hàng cúc bạc hình chữ nhật cài dọc trước ngực và những chùm tua rua hạt cườm đỏ thắm hai bên hông.

Nguồn trang sức bạc và những đồng tiền bạc đính trên áo của phụ nữ Dao Tiền vùng Mộc Châu có mối liên hệ giao thương và kỹ nghệ mật thiết với nghề chạm bạc của người Dao Phù Yên trong tỉnh Sơn La. Mỗi bước chân nhịp nhàng của cô gái Dao Tiền trong ngày hội xuân hay lễ Cấp sắc lại phát ra tiếng ngân leng keng vui tai từ những đồng bạc chạm vào nhau, vừa mang ý nghĩa kỵ gió nơi sương rừng gió núi, vừa thể hiện sự sung túc và lòng hiếu thảo của con cháu đối với gia tiên.

Bảo tồn di sản nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu

Trải qua hàng trăm năm lưu truyền qua đôi bàn tay của các thế hệ bà, mẹ và chị em gái nơi bản làng vùng cao, nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu đã vượt qua khuôn khổ của một nghề thủ công gia đình để trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của tỉnh Sơn La. Việc ghi danh ở cấp quốc gia đã mở ra chương mới cho công tác gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị độc đáo về lịch sử tộc người, tri thức dân gian khai thác tự nhiên và kỹ nghệ tạo hình thẩm mỹ đặc sắc, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa Nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục của người Dao Tiền vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với các di sản nghề truyền thống đặc sắc của vùng đất Mộc Châu – Vân Hồ như nghề làm giấy bản của người Mông Vân Hồ, danh hiệu cao quý này là niềm tự hào to lớn của cộng đồng người Dao Tiền tại các xã Vân Hồ, Phiêng Luông, Tân Lập và Đông Sang.

Trao truyền bí quyết thêu vẽ trong cộng đồng bản làng

Để mạch nguồn của nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu luôn chảy mãi giữa nhịp sống hiện đại, các nghệ nhân cao niên tại bản Suối Lìn, bản Piềng Sàng đã thành lập các nhóm truyền dạy nghề thêu và vẽ sáp ong ngay tại nhà văn hóa bản. Vào những ngày nông nhàn hay dịp nghỉ hè, hình ảnh các bà, các mẹ kiên nhẫn cầm tay chỉ dẫn cho lớp thiếu nữ cách giữ nhiệt chảo sáp, cách cầm bút đồng vẽ sáp ong xoay tròn tạo hoa văn đồng xu và cách đếm sợi trong kỹ thuật thêu mặt trái đã trở thành nét đẹp sinh hoạt cộng đồng đầy sức sống.

Trên hành trình số hóa và tôn vinh di sản văn hóa bản địa của ba mươi tư tỉnh thành Việt Nam, chuyên trang Sơn La NSSC tiếp tục lưu trữ, giới thiệu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các làng nghề thủ công truyền thống vùng Tây Bắc. Giữa mây ngàn thảo nguyên hôm nay, sắc chàm thẫm điểm hoa văn trắng ngà và ánh bạc lấp lánh của nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu mãi là bản giao hưởng sắc màu khẳng định sức sống trường tồn của văn hóa các dân tộc tỉnh Sơn La.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất