Bỏ qua đến nội dung

Đồi chè trái tim Mộc Châu - Tuyệt tác nông nghiệp xanh giữa thảo nguyên

Đồi chè trái tim Mộc Châu là quần thể cảnh quan nông nghiệp sinh thái tiêu biểu nằm trên địa bàn thị trấn Nông trường Mộc Châu và xã Tân Lập, thuộc khu vực phía đông nam tỉnh Sơn La.

NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh những luống chè xanh mướt uốn lượn tại đồi chè trái tim Mộc Châu tỉnh Sơn La

Đồi chè trái tim Mộc Châu là quần thể cảnh quan nông nghiệp sinh thái tiêu biểu nằm trên địa bàn thị trấn Nông trường Mộc Châu và xã Tân Lập, thuộc khu vực phía đông nam tỉnh Sơn La. Được kiến tạo từ những luống chè xanh mướt uốn lượn theo đường đồng mức trên sườn đồi bát úp ở độ cao hơn 1.000 mét, danh thắng này kết tinh hài hòa giữa truyền thống canh tác nông trường lâu đời với nghệ thuật tạo hình cảnh quan độc đáo nơi thảo nguyên Tây Bắc.

Vị trí địa lý và nguồn gốc hình thành đồi chè trái tim Mộc Châu

Tọa lạc giữa vùng lõi thảo nguyên xanh trù phú của thị xã Mộc Châu, đồi chè trái tim Mộc Châu không chỉ là vùng nguyên liệu trà chất lượng cao mà còn là biểu tượng cảnh quan gắn liền với lịch sử khai hoang lập nghiệp trên vùng đất sơn nguyên đá vôi. Sự ra đời của những đồi chè tạo hình nghệ thuật phản ánh quá trình chuyển mình từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang không gian văn hóa - sinh thái bền vững.

Không gian nông trường chè trên vùng đất thảo nguyên

Về mặt vị trí địa lý, quần thể đồi chè nằm cách trung tâm hành chính thị xã Mộc Châu khoảng 10 đến 15 km về phía đông bắc, trải rộng dọc theo tuyến tỉnh lộ 104 dẫn từ thị trấn Nông trường Mộc Châu vào xã Tân Lập và xã Bản Ôn. Toàn bộ khu vực này thuộc vùng mặt sàn trung tâm của cao nguyên Mộc Châu, nơi có địa hình bán bình nguyên đá vôi đã phong hóa thành những dải đồi đất đỏ nâu nối tiếp nhau như những chiếc bát úp khổng lồ.

Lịch sử hình thành vùng chè nguyên liệu tại đây bắt nguồn từ mùa xuân năm 1958, khi Nông trường Mộc Châu (tiền thân là Nông trường Quân đội Mộc Châu) được thành lập bởi những cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 335 tình nguyện ở lại mở đất sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc. Đặc biệt, ngày 08 tháng 05 năm 1959, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh lên thăm và nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ nông trường, Người đã ân cần căn dặn việc đẩy mạnh trồng chè, chăn nuôi bò sữa và phủ xanh những đồi cỏ tranh hoang hóa.

Trải qua hơn sáu thập kỷ phát triển, không gian trồng chè từ các đội sản xuất ban đầu đã mở rộng thành ba phân khu cảnh quan chính nằm dọc trục đường vào Tân Lập và Bản Ôn. Phân khu thứ nhất là đồi chè khu vực Đài Loan nằm tại tiểu khu Chờ Lồng, cách ngã ba thị trấn Nông trường khoảng 10 km, nơi liên doanh hợp tác trồng và chế biến giống chè Ô long cao cấp từ đầu thập niên 2000.

Tiêu chí địa lý và nông sinh tháiThông số và đặc điểm tự nhiên tại vùng đồi chèGiá trị đối với cảnh quan và văn hóa trà
Vị trí hành chính và phân khuTiểu khu Chờ Lồng, thị trấn Nông trường Mộc Châu và xã Tân Lập, Bản ÔnTrung tâm vùng nguyên liệu trà cao cấp và cảnh quan nông nghiệp tiêu biểu
Độ cao và hình thái địa hìnhĐộ cao từ 1.020 m đến 1.080 m, đồi bát úp có độ dốc thoải từ 8 đến 15 độThuận lợi cho việc thiết kế luống chè đồng tâm và thoát nước tự nhiên
Thổ nhưỡng và nguồn nướcĐất đỏ nâu feralit phát triển trên đá vôi dày trên 2 m, độ pH từ 4,5 đến 5,5Giàu mùn hữu cơ và khoáng vi lượng, tạo vị ngọt hậu đặc trưng cho búp chè
Tiểu khí hậu và sương mùNhiệt độ trung bình 18,5 độ C, độ ẩm 86%, trên 120 ngày sương mù mỗi nămTăng hàm lượng axit amin L-theanine và hương thơm tự nhiên trong lá chè
Hệ giống chè canh tác chínhGiống Ô long Kim Tuyên, Ô long Thanh Tâm và giống chè Shan Tuyết cổ truyềnKết hợp hài hòa giữa giá trị kinh tế nông nghiệp và thẩm mỹ cảnh quan xanh

Dấu ấn kỹ thuật canh tác và nghệ thuật tạo hình

Tên gọi đồi chè trái tim Mộc Châu khởi nguồn từ những câu chuyện lao động đầy chất thơ của những người công nhân và kỹ sư nông nghiệp gắn bó với vùng đất thảo nguyên. Tại phân khu đồi chè Đài Loan thuộc tiểu khu Chờ Lồng, trong quá trình quy hoạch lại các lô chè Ô long theo kỹ thuật canh tác đồng mức, các kỹ sư nông nghiệp và người lao động địa phương đã khéo léo trồng và cắt tỉa một khóm chè lớn nằm ở vị trí trung tâm thung lũng theo hình dáng một trái tim cân đối.

Cùng với biểu tượng trái tim tại tiểu khu Chờ Lồng, ở phân khu đồi chè Tân Lập trên đường hướng về Ngũ Động Bản Ôn Mộc Châu, những người nông dân cũng kiến tạo nên những vòng chè hình trái tim lồng vào nhau trên sườn đồi cao. Điểm đặc biệt của nghệ thuật tạo hình tại đây là các bụi chè hoàn toàn là những luống chè sản xuất nông nghiệp thực thụ.

Nếu như danh thắng đồi chè Tân Cương Thái Nguyên nổi tiếng với vẻ đẹp quần tụ của những đồi chè trung du thấp ven hồ Núi Cốc, hay vùng chè Shan tuyết Tà Xùa tại Bắc Yên mang vẻ đẹp hoang sơ của những gốc chè cổ thụ trên đỉnh núi mây mù, thì đồi chè nơi đây lại đại diện cho vẻ đẹp chuẩn mực của nền nông nghiệp thảo nguyên hiện đại. Từng hàng chè chạy dài hàng cây số phủ kín từ chân thung lũng lên tới đỉnh đồi, tạo nên một chỉnh thể kiến trúc sinh thái xanh mướt đầy sức sống.

Toàn cảnh những luống chè xanh mướt uốn lượn tại đồi chè trái tim Mộc Châu tỉnh Sơn La
Toàn cảnh những luống chè xanh mướt uốn lượn tại đồi chè trái tim Mộc Châu tỉnh Sơn La

Hình 1 - Những luống chè xanh mướt được cắt tỉa công phu theo đường đồng mức tại đồi chè trái tim Mộc Châu.

Đặc điểm thổ nhưỡng và cấu trúc cảnh quan đồi chè trái tim Mộc Châu

Vẻ đẹp cuốn hút và sức sống bền bỉ của đồi chè trái tim Mộc Châu được quyết định bởi sự kết hợp hài hòa giữa điều kiện tự nhiên đặc hữu của vùng bán bình nguyên đá vôi với quy tắc thiết kế địa hình khoa học trong canh tác nông nghiệp vùng cao. Từng lớp đất, làn sương cho tới khoảng cách giữa các luống chè đều tuân theo những quy luật sinh thái chặt chẽ.

Điều kiện đất đỏ feralit và tiểu khí hậu sương mù

Nền tảng tự nhiên đầu tiên nuôi dưỡng sắc xanh thẫm quanh năm của những đồi chè chính là lớp đất đỏ nâu feralit phát triển trên sản phẩm phong hóa của đá vôi hệ tầng Đồng Giao. Tại khu vực tiểu khu Chờ Lồng và xã Tân Lập, tầng đất canh tác đạt độ dày từ 2 đến 3,5 mét, kết cấu đất tơi xốp giúp rễ cây chè đâm sâu xuống lòng đất tới hơn 1,5 mét để hút nước và dưỡng chất.

Bên cạnh thổ nhưỡng màu mỡ, chế độ tiểu khí hậu ôn đới núi cao ở độ cao trên 1.000 mét đóng vai trò quyết định đến sinh lý của cây chè. Nhiệt độ trung bình năm tại vùng đồi chè duy trì ở mức 18,5 độ C, biên độ nhiệt ngày và đêm chênh lệch từ 8 đến 10 độ C.

Đặc biệt, hiện tượng sương mù dày đặc bao phủ các triền đồi vào buổi sáng sớm suốt hơn một trăm ngày trong năm đã tạo nên hiệu ứng che bóng tự nhiên vô cùng quý giá. Dưới màn sương ẩm ướt kết hợp độ ẩm không khí trung bình 86%, tốc độ chuyển hóa axit amin L-theanine thành tanin chát trong búp chè bị chậm lại đáng kể. Nhờ vậy, búp chè thu hái trên thảo nguyên luôn giữ được sắc xanh ngọc bích, lá dày mềm và khi chế biến thành phẩm trà Ô long Mộc Châu sẽ cho nước trà màu vàng xanh trong trẻo cùng vị ngọt dịu thanh tao nơi cuống họng.

Kiến trúc các vòng tròn đồng tâm và biểu tượng trái tim

Về mặt cấu trúc hình thái học cảnh quan, toàn bộ khu vực đồi chè được thiết kế theo nguyên lý canh tác theo đường đồng mức địa hình nhằm chống xói mòn đất đỏ trên sườn dốc và giữ ẩm tối đa cho bộ rễ trong mùa khô. Các luống chè được trồng thành từng dải băng liên tục có chiều rộng mặt tán từ 1,1 đến 1,3 mét, chiều cao tán chè được khống chế ổn định ở mức 75 đến 85 cm tính từ mặt đất, và khoảng cách rãnh đi lại giữa hai luống chè liền kề rộng từ 35 đến 45 cm.

Khi các luống chè leo dần từ chân đồi lên tới đỉnh của những quả đồi bát úp tròn trịa, các đường đồng mức khép kín tự nhiên tạo thành hàng chục vòng tròn đồng tâm thu nhỏ dần về phía chóp đồi, nhìn từ trên cao giống như những đường vân tay khổng lồ của đất trời hay những đợt sóng xanh lan tỏa. Giữa những đường cong đồng tâm mềm mại ấy, khu vực tạo hình trái tim tại tiểu khu Chờ Lồng được bố trí ở sườn thoải nơi giao nhau giữa hai triền đồi, giúp hình khối trái tim hiện lên rõ nét và cân xứng từ mọi góc nhìn.

Bao quanh các lô chè là hệ thống đường nội đồng sạch sẽ cùng những hàng cây bóng mát và cây chắn gió như muồng đen, thông ba lá hay những rặng mận cổ thụ. Sự hiện diện của tầng cây gỗ bao quanh rìa đồi chè không chỉ điều hòa tốc độ gió thổi qua mặt tán chè, hạn chế hiện tượng bốc hơi nước đột ngột vào mùa khô hanh mà còn tạo nên sự đa dạng sinh học cho hệ sinh thái nông trường.

Chu kỳ sinh trưởng và văn hóa trà tại đồi chè trái tim Mộc Châu

Khác với những công trình kiến trúc tĩnh tại, diện mạo của đồi chè trái tim Mộc Châu vận động sống động theo chu kỳ sinh học bốn mùa của cây chè và nhịp điệu lao động cần mẫn của những người nông dân trên thảo nguyên. Mỗi mùa đi qua, đồi chè lại khoác lên mình một sắc thái riêng và kể câu chuyện về nghệ thuật làm trà truyền thống kết hợp công nghệ hiện đại.

Nhịp điệu mùa vụ từ đợt đốn đông sang xuân

Vòng đời canh tác trong năm của những đồi chè trên thảo nguyên bắt đầu từ đợt ngủ đông vào khoảng cuối tháng mười hai dương lịch đến tháng một năm sau. Khi tiết trời vùng cao bước vào giai đoạn giá rét nhất của mùa đông, cây chè tạm ngừng nảy búp để tập trung tích lũy nhựa sống ở phần gốc và thân cành.

Chỉ khoảng một tháng sau đợt đốn đông, khi mưa xuân lất phất rơi vào cuối tháng hai và tháng ba dương lịch, hàng triệu mắt ngủ trên thân chè đồng loạt thức giấc, đâm lên những mầm búp non tơ màu xanh cốm óng ánh phủ kín khắp các triền đồi. Vụ chè xuân được xem là mùa thu hoạch quý giá nhất trong năm vì búp chè tích tụ trọn vẹn dưỡng chất sau suốt mùa đông dài.

Không gian canh tác trà cao nguyên trong lành tại đồi chè trái tim Mộc Châu vào buổi sớm
Không gian canh tác trà cao nguyên trong lành tại đồi chè trái tim Mộc Châu vào buổi sớm

Hình 2 - Sắc xanh bạt ngàn của những luống chè Ô long và Shan Tuyết vươn mình đón nắng sớm trên thảo nguyên Mộc Châu.

Kỹ nghệ thu hái thủ công và chế biến trà cao nguyên

Trên các sườn đồi tại tiểu khu Chờ Lồng và xã Tân Lập, hai giống chè chủ lực tạo nên danh tiếng của vùng nguyên liệu này là giống chè Ô long cao sản (như Ô long Kim Tuyên, Ô long Thanh Tâm) và giống chè Shan Tuyết cổ truyền được nhân giống từ những cây chè đầu tiên của nông trường. Nếu như giống chè Shan Tuyết nổi bật với búp to mập phủ lớp lông tơ trắng như tuyết và vị chát dịu hậu ngọt sâu, thì giống chè Ô long lại có lá dày hình bầu dục và chứa hàm lượng tinh dầu thơm tự nhiên rất cao.

Để giữ trọn phẩm chất của những búp trà cao nguyên, quy trình thu hái tại khu vực đồi chè Ô long tuân thủ những tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe. Những búp chè Ô long thượng hạng được thu hái hoàn toàn thủ công bằng tay theo quy chuẩn một tôm hai lá hoặc một tôm ba lá non vào khoảng 8 giờ đến 11 giờ sáng, khi lớp sương đọng trên mặt lá vừa tan hết dưới ánh nắng mai nhưng nhiệt độ không khí vẫn còn mát mẻ, giúp búp chè không bị ủng nước và giữ được hàm lượng hương thơm cao nhất.

Ngay sau khi rời khỏi cành không quá hai giờ đồng hồ, những búp chè tươi được đưa thẳng về các xưởng chế biến nằm ngay cạnh vùng nguyên liệu để bước vào quy trình chế biến bán lên men công phu. Khác với quy trình sao suốt diệt men của nghề làm chè Shan tuyết Tà Xùa, búp trà Ô long trải qua chuỗi công đoạn phơi héo nắng nhẹ, làm héo mát trong phòng lạnh, quay thơm trong lồng trúc để kích hoạt quá trình oxy hóa một phần ở viền lá, sau đó mới sao diệt men, vò chuông định hình thành những viên trà tròn xoắn chặt và sấy khô.

Giá trị sinh thái nông nghiệp và bảo tồn đồi chè trái tim Mộc Châu

Trải qua hơn nửa thế kỷ hình thành và phát triển, đồi chè trái tim Mộc Châu đã vượt ra khỏi phạm vi của một vùng sản xuất nguyên liệu nông trường để trở thành di sản cảnh quan nông nghiệp tiêu biểu của vùng Tây Bắc. Sự hiện diện của những triền đồi chè xanh mướt không chỉ đóng góp vào kinh tế địa phương mà còn giữ vai trò hạt nhân trong mạng lưới sinh thái và văn hóa của toàn vùng sơn nguyên.

Sự kết nối hài hòa trong quần thể danh thắng vùng cao

Trong tổng thể cấu trúc không gian của Khu du lịch quốc gia Mộc Châu, khu vực đồi chè Chờ Lồng - Tân Lập nằm ở vị trí trung tâm kết nối một chuỗi các thắng cảnh tự nhiên và không gian nông nghiệp đặc sắc. Chỉ cách khu vực đồi chè Tân Lập vài cây số theo tuyến đường liên xã là thung lũng mận Nà Ka Mộc Châu, nơi trồng tập trung hàng trăm héc-ta giống mận hậu Mộc Châu bung nở hoa trắng xóa mỗi dịp đầu xuân và sai trĩu quả đỏ vào mùa hạ.

Từ vùng đồi chè nông trường xuôi về phía nam theo trục đường trung tâm, mạch cảnh quan tiếp tục nối liền với không gian hồ nước phẳng lặng tại rừng thông Bản Áng Mộc Châu thuộc xã Đông Sang và vẻ đẹp hùng vĩ của chín tầng nước tại thác Dải Yếm Mộc Châu thuộc xã Mường Sang. Xung quanh các tiểu khu trồng chè, đời sống văn hóa nông trường còn gắn liền với các làng nghề chế biến nông sản lâu đời như nghề làm bánh sữa truyền thống Mộc Châu tạo nên thức quà bánh sữa Mộc Châu thơm ngậy, hay những trang trại ứng dụng công nghệ cao trồng dâu tây Mộc Châu do các thế hệ doanh nhân trẻ giàu tâm huyết như doanh nhân Phạm Hải Nam tiên phong gây dựng.

Định hướng canh tác hữu cơ và giữ gìn cảnh quan xanh

Trước yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững và bảo vệ môi trường sinh thái vùng đầu nguồn, công tác quản lý, chăm sóc và bảo tồn cảnh quan tại khu vực đồi chè đang được chính quyền địa phương cùng các đơn vị nông trường thực hiện đồng bộ qua bốn giải pháp cốt lõi:

  • Chuyển đổi toàn diện sang quy trình canh tác chè hữu cơ và VietGAP: Sử dụng phân bón hữu cơ vi sinh và chế phẩm sinh học thảo mộc để chăm sóc cây chè, bảo vệ độ phì nhiêu tự nhiên của tầng đất đỏ feralit và giữ gìn nguồn nước ngầm trong vắt trên sơn nguyên.
  • Bảo vệ nghiêm ngặt quy hoạch không gian xanh của các đồi chè: Giữ nguyên diện tích và cấu trúc địa hình đồi bát úp tại tiểu khu Chờ Lồng, Tân Lập và Bản Ôn, tuyệt đối không xây dựng các công trình bê tông kiên cố xâm phạm vào vùng lõi các luống chè đồng tâm.
  • Bảo tồn các lô chè Shan Tuyết cổ thụ gắn với lịch sử nông trường: Duy trì chế độ chăm sóc đặc biệt cho những khu đồi chè trên năm mươi năm tuổi được trồng từ thời kỳ đầu thành lập Nông trường Quân đội Mộc Châu như một chứng tích lịch sử sống động về công cuộc khai hoang Tây Bắc.
  • Gắn kết bảo tồn cảnh quan nông nghiệp với văn hóa cộng đồng bản địa: Tạo điều kiện để đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Dao, Mường tại các bản làng lân cận tham gia chuỗi giá trị canh tác trà chất lượng cao và gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống quanh vùng đồi chè.

Những đường vân chè xanh mướt uốn lượn mềm mại giữa làn sương sớm thảo nguyên đã đưa đồi chè trái tim Mộc Châu trở thành biểu tượng cho sự giao hòa tuyệt đẹp giữa thiên nhiên ưu đãi và bàn tay lao động sáng tạo của con người. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống danh thắng tự nhiên, di sản lịch sử và các vùng sản vật đặc hữu trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể tra cứu trực tiếp tại chuyên trang Sơn La NSSC.

Chia sẻ:
SC

NSSC Sơn La

sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Sơn La.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất