Nghề đan lát Quỳnh Nhai - Hồn cốt mây tre người Thái bên sông Đà
NSSC Sơn LaĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa miền non nước mênh mông của vùng thượng nguồn Đà giang, nghề đan lát Quỳnh Nhai hiện diện như một chứng nhân sống động cho trí tuệ dân gian và bàn tay tài hoa của cộng đồng cư dân bản địa. Từ những thân tre, ống giang, sợi mây mộc mạc nơi sườn núi đá vôi, đồng bào Thái trắng cùng người Kháng, người La Ha đã dệt nên hệ thống vật dụng gia đình và ngư cụ sông nước bền bỉ suốt nhiều thế kỷ.
Cội nguồn lịch sử của nghề đan lát Quỳnh Nhai
Sự hình thành và phát triển liên tục của nghề đan lát Quỳnh Nhai bắt nguồn từ điều kiện địa lý thung lũng ven sông Đà kết hợp với hệ sinh thái rừng nhiệt đới giàu tre nứa tại khu vực phía bắc tỉnh Sơn La. Trải qua hàng trăm năm định cư tại các mường cổ như Mường Chiên, Mường Giàng và Chiềng Bằng, cư dân nơi đây đã biến kỹ năng chế tác mây tre thành một phần máu thịt trong văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên.
| Nhóm vật dụng truyền thống | Sản phẩm tiêu biểu trong đời sống bản mường | Nguyên liệu và kỹ thuật đan cốt lõi |
|---|---|---|
| Đồ đựng ẩm thực và sinh hoạt | Ép khẩu (cóng khẩu), mâm mây (khảu bàn), chõ đồ xôi, hộp trầu | Nan giang bánh tẻ đan lóng đôi hai lớp, khung song mây uốn tròn buộc lạt mây |
| Ngư cụ đánh bắt thủy sản sông Đà | Giỏ cá (xảo cá), đó bắt tôm, lờ tre, hom giỏ, vợt vớt cá tép | Nan tre già vót nhẵn đan mắt cáo và cấu trúc hom chóp nón một chiều |
| Nông cụ thu hoạch và chế biến | Gùi đeo vai (bế), nong phơi thóc, nia sảy gạo, sàng, sọt gánh nông sản | Nan tre cật kết hợp dây mây rừng bện viền chịu lực cao và chống biến dạng |
| Vật dụng nghi lễ và tín ngưỡng | Khạng mây bày lễ cúng mường, lồng tre nhốt gà lễ, giỏ đựng hoa ban | Nan nứa trắng chuốt mỏng đan hoa văn hình quả trám và mắt sàng cân đối |
| Phương pháp bảo quản cổ truyền | Toàn bộ sản phẩm hoàn thiện trước khi đưa vào sử dụng | Treo trên gác bếp hun khói củi rừng từ hai đến bốn tháng để chống mối mọt |
Mạch nguồn văn hóa mây tre bên dòng Đà giang
Theo sử liệu truyền khẩu của đồng bào Thái trắng vùng Mường Chiên và Mường Giàng, ngay từ buổi đầu khai phá những bãi bồi ven sông Đà và suối Nậm Chiên, con người đã biết dựa vào rừng vầu, rừng giang bạt ngàn để dựng nhà sàn và chế tạo công cụ sản xuất. Trước khi công trình nhà máy Thủy điện Sơn La tích nước tạo nên diện mạo biển hồ rộng lớn của lòng hồ Quỳnh Nhai như ngày nay, cuộc sống tự cấp tự túc đòi hỏi mỗi gia đình phải tự sắm sửa toàn bộ đồ gia dụng từ nguyên liệu thảo mộc quanh bản.
Trong không gian giao thoa văn hóa dọc lưu vực sông Đà từ vùng thượng lưu giáp Lai Châu xuống tới hạ lưu hồ Hòa Bình, kỹ nghệ đan lát của cư dân Quỳnh Nhai vừa mang nét tương đồng với nghề đan lát người Thái Mường So vừa tiếp thu những ngón nghề đan gùi tinh tế từ nghề đan lát của người Khơ Mú Điện Biên. Sự cộng cư lâu đời giữa người Thái trắng, người Kháng và người La Ha trên cùng một địa bàn sông nước đã làm phong phú thêm kiểu dáng từ chiếc gùi đeo trán trên nương dốc cho tới chiếc giỏ đựng cá dưới ghềnh thác.
Thước đo phẩm chất của người đàn ông bản Thái
Trong phân công lao động truyền thống của xã hội người Thái tại Sơn La, nếu người phụ nữ gửi gắm tâm hồn và sự khéo léo qua khung cửi của nghề dệt thổ cẩm người Thái Sơn La, thì nghề đan lát Quỳnh Nhai lại là lĩnh vực khẳng định tài năng, sự cần cù và tính kiên nhẫn của người đàn ông trụ cột trong gia đình. Ngay từ tuổi thiếu niên mười hai, mười ba, các bé trai trong bản đã được ông nội và người cha truyền dạy cách cầm con dao nhọn vót nan đều tay, cách nhận biết tuổi cây tre trên rừng và cách bắt góc đáy giỏ sao cho vuông vức.
Theo phong tục cưới hỏi cổ truyền của người Thái, trước khi đón nàng dâu về nhà hoặc trong thời gian thực hiện tục ở rể, chàng trai phải tự tay đan hoàn chỉnh một bộ đồ dùng sinh hoạt gồm chiếc mâm mây vững chãi, đôi ép khẩu đựng xôi kín hơi, chiếc gùi đeo củi và vài chiếc giỏ cá tặng gia đình nhà gái. Nhìn vào đường nan khít, nút buộc mây gọn gàng và hoa văn cân xứng trên từng vật dụng của nghề đan lát Quỳnh Nhai, dân bản có thể đánh giá được sự chín chắn cũng như khả năng chăm lo tổ ấm của chàng rể tương lai.
Nguyên liệu bản địa trong nghề đan lát Quỳnh Nhai
Độ bền vượt thời gian và vẻ đẹp mộc mạc của các sản phẩm thuộc nghề đan lát Quỳnh Nhai được quyết định trước hết bởi khâu tuyển chọn và xử lý nguồn lâm sản phụ từ những cánh rừng tự nhiên bao quanh vùng hồ. Người thợ thủ công vùng cao nắm vững chu kỳ sinh trưởng của từng loài thực vật thân đốt để thu hoạch đúng thời điểm cây tích tụ độ dẻo dai cao nhất.

Tuyển chọn cây giang, cây tre và dây mây rừng
Nguyên liệu cốt lõi phục vụ nghề đan lát Quỳnh Nhai bao gồm cây giang rừng, cây tre gai, cây nứa tép, cây vầu và các loài song mây mọc tự nhiên trên các dãy núi đá vôi tại xã Mường Chiên, Cà Nàng, Chiềng Khay. Theo tri thức dân gian truyền đời, người thợ chỉ vào rừng chặt tre, chặt giang vào mùa thu đông từ tháng chín đến tháng chạp âm lịch, đặc biệt tránh những ngày trăng sáng vì khi đó thân cây chứa nhiều nước đường dễ bị mọt ăn.
Mỗi loại vật dụng đòi hỏi một thứ nguyên liệu có đặc tính cơ học riêng biệt:
- Cây giang rừng bánh tẻ: Chọn những thân giang thẳng tắp từ một đến hai năm tuổi, đốt dài tới bảy mươi xăng-ti-mét, vỏ xanh bóng và thớ gỗ dẻo mềm để chẻ nan đan ép khẩu, đan nong nia hoặc làm lạt buộc mềm như sợi lụa.
- Tre già và vầu núi đá: Tuyển chọn những cây tre từ ba năm tuổi trở lên mọc ở sườn núi khô ráo, phần cật tre cứng cáp chịu được va đập và ngâm nước lâu ngày, chuyên dùng để vót nan đan giỏ cá, đó bắt tôm, lờ cá và làm chân đế chịu lực.
- Song mây và dây mây nước: Khai thác những sợi song mây già có độ dài hàng chục mét trong rừng sâu, đốt đều và đặc ruột để uốn làm khung vành mâm, cạp nong nia và chẻ nhỏ thành sợi mây chuốt bóng phục vụ việc khâu viền.
Kỹ thuật chẻ nan, chuốt lạt và hun khói gác bếp
Sau khi đưa nguyên liệu từ rừng về bản, quy trình sơ chế trong nghề đan lát Quỳnh Nhai diễn ra hết sức công phu nhằm loại bỏ nhựa cây và tăng độ đàn hồi cho từng sợi nan. Những ống giang và thân tre được cưa thành từng gióng theo kích thước định sẵn, cạo sạch lớp tinh vỏ màu xanh bên ngoài rồi đem phơi nắng nhẹ hoặc ngâm dưới bến nước suối vài ngày trước khi pha thành từng thanh nhỏ. Bằng con dao bài sắc bén tì nhịp nhàng lên miếng da trâu buộc ở đùi, nghệ nhân tách riêng lớp nan cật cứng bóng bên ngoài và lớp nan ruột mềm mại bên trong, sau đó vuốt đều từng sợi nan mỏng mịn mà không bị đứt gãy.
Bí quyết quan trọng nhất giúp các sản phẩm của nghề đan lát Quỳnh Nhai sử dụng bền bỉ suốt hàng chục năm nằm ở công đoạn xử lý bằng nhiệt và khói trên gác bếp hun khói của ngôi nhà sàn Thái. Cả nguyên liệu nan thô lẫn sản phẩm sau khi đan hoàn thiện đều được xếp ngay ngắn trên giàn gác bếp củi. Làn khói ấm tỏa ra liên tục mỗi ngày từ bếp lửa gia đình thấm sâu vào từng thớ tre, thớ mây, vừa rút kiệt độ ẩm dư thừa để ngăn chặn tuyệt đối mối mọt, vừa phủ lên bề mặt sản phẩm một lớp màu nâu cánh gián bóng mượt tự nhiên.
Kỹ nghệ chế tác tiêu biểu của nghề đan lát Quỳnh Nhai
Từ những dải nan mỏng mảnh qua bàn tay biến hóa của người thợ bản địa, nghề đan lát Quỳnh Nhai đã định hình hệ thống kỹ thuật đan truyền thống đa dạng gồm kỹ thuật đan lóng mốt, đan lóng đôi, đan lóng ba, đan mắt cáo và đan hoa văn hình học. Mỗi sản phẩm hoàn chỉnh là một tác phẩm kết hợp hài hòa giữa công năng thực tiễn và tư duy thẩm mỹ tinh tế.
Nghệ thuật đan ép khẩu giữ ấm hương nếp nương
Vật dụng tiêu biểu và đòi hỏi kỹ thuật cầu kỳ bậc nhất trong nghề đan lát Quỳnh Nhai chính là chiếc ép khẩu (đồng bào Thái gọi là cóng khẩu) dùng để đựng xôi nếp hằng ngày hoặc mang theo khi lên nương, đi lễ hội. Để giữ cho hạt xôi nếp hay thức quà xôi ngũ sắc Mường La luôn dẻo mềm, ấm nóng từ sáng tới chiều mà không bị đọng hơi nước làm nhão hạt, chiếc ép khẩu luôn được cấu tạo theo nguyên lý hai lớp nan giang lồng khít vào nhau gồm phần thân dưới và phần nắp chụp bên trên.
Khi chế tác ép khẩu, người thợ dùng các sợi nan cây giang rừng mảnh mai đan theo kỹ thuật đan lóng mốt và lóng đôi bắt chéo từ đáy lên miệng, sau đó gập đôi lớp nan lại tạo thành vách hộp dày dặn nhưng vẫn có độ thoáng khí tự nhiên. Để tạo điểm nhấn mỹ thuật, nghệ nhân thường nhuộm một phần nan giang bằng nước lá cẩm, củ nghệ hoặc ngâm bùn đen kết hợp hun khói rồi đan cài xen kẽ với nan trắng ngà, tạo nên những dải hoa văn hình quả trám, chữ thập chạy vòng quanh thân hộp. Phần đế của chiếc ép được gắn thêm vòng chân bằng cật tre già uốn tròn và buộc chặt bằng dây mây chuốt nhỏ, giúp hộp xôi đứng vững chãi trên mặt sàn nhà.
Chế tác mâm mây khảu bàn và ngư cụ lòng hồ
Cùng với hộp đựng xôi, chiếc mâm mây (khảu bàn) là niềm tự hào của những bậc cao niên nắm giữ bí quyết nghề đan lát Quỳnh Nhai. Một chiếc mâm mây hoàn chỉnh có cấu trúc gồm ba bộ phận gắn kết chặt chẽ là mặt mâm đan phẳng bằng nan giang hoặc nan mây lóng đôi, khung vành tròn uốn từ thân song mây to bằng cổ tay và phần chân đế cao khoảng hai mươi lăm xăng-ti-mét có đan các ô thoáng uốn lượn mềm mại. Quá trình cạp vành và khâu nối mặt mâm với chân đế đòi hỏi người thợ phải dùng dùi sắt nhọn xuyên lỗ qua thân song cứng rồi luồn sợi mây dẻo siết thật chặt tay, tạo nên chiếc bàn ăn vừa nhẹ nhàng vừa chịu được sức nặng của cả mâm cỗ lớn.

Đặc biệt, do đặc thù sinh kế gắn liền với vùng mặt nước sông Đà trải rộng dưới chân cầu Pá Uôn Quỳnh Nhai, các nghệ nhân nơi đây còn nổi tiếng với kỹ nghệ đan lát ngư cụ truyền thống phục vụ đánh bắt thủy sản:
- **Giỏ cá đeo hông (xảo cá)**: Được đan từ nan tre cật vót tròn đều với phần bụng phình rộng, cổ thắt eo nhỏ và miệng loe có gắn hom tre nhọn hướng vào trong để ngư dân dễ dàng thả tôm cá vào giỏ.
- Đó và lờ bắt cá tôm sông Đà: Sử dụng nan vầu và nan tre già đan theo kiểu mắt thưa kết hợp các vòng khung mây tròn bên trong, tận dụng tập tính bơi ngược dòng nước của các loài thủy sản bản địa.
- Khay tre và kẹp tre nướng cá: Phục vụ trực tiếp việc sơ chế, kẹp nướng và bày biện các món ẩm thực trứ danh vùng lòng hồ như cá tép dầu nướng Quỳnh Nhai, món cá bống vùi tro Quỳnh Nhai hay mâm cỗ thưởng thức lẩu cá lăng sông Đà Quỳnh Nhai.
Sức sống văn hóa của nghề đan lát Quỳnh Nhai
Trải qua bao biến thiên của thời gian và sự xuất hiện của các vật dụng công nghiệp hiện đại, nghề đan lát Quỳnh Nhai vẫn giữ vững vị thế không thể thay thế trong đời sống tâm linh, nghi lễ cũng như không gian sinh hoạt văn hóa của đồng bào các dân tộc ven sông Đà. Mỗi sản phẩm đan lát không chỉ là vật dụng hữu hình mà còn ẩn chứa triết lý sống thuận tự nhiên của cư dân miền sơn cước.
Hiện diện trong không gian lễ hội và tín ngưỡng
Trong mọi nghi lễ trọng đại của cộng đồng người Thái trắng từ lễ cưới, lễ mừng nhà mới cho tới các lễ hội truyền thống cấp vùng, những chiếc mâm mây và ép khẩu do chính tay nghệ nhân nghề đan lát Quỳnh Nhai chế tác luôn giữ vai trò trung tâm để dâng lễ phẩm lên tổ tiên và thần linh. Vào dịp chiều ba mươi Tết tại lễ hội Gội đầu người Thái Quỳnh Nhai hay những ngày đầu xuân trẩy hội lễ hội đua thuyền lòng hồ sông Đà, hình ảnh đoàn thiếu nữ Thái bê mâm lễ đan bằng mây rừng tiến lên dâng hương tại đền Nàng Han Quỳnh Nhai để tưởng niệm nữ tướng Nàng Han cùng ngôi đền Linh Sơn Thủy Từ Quỳnh Nhai đã trở thành nét đẹp văn hóa thiêng liêng.
Ngay cả trong các đêm hội bản mường khi tiếng tính tẩu ngân vang mời gọi mọi người nắm tay nhau bước vào vòng tròn của nghệ thuật Xòe Thái Sơn La, những chiếc ghè rượu cần và khay trầu cau đặt trên chiếc mâm mây cổ truyền vẫn là tâm điểm gắn kết tình cảm cộng đồng.
Truyền lửa nghề đan lát cho thế hệ trẻ vùng hồ
Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị di sản của nghề đan lát Quỳnh Nhai trước nguy cơ mai một khi lớp nghệ nhân cao tuổi ngày càng thưa vắng, chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa tỉnh Sơn La đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn thiết thực tại các xã Mường Giàng, Chiềng Bằng, Mường Chiên và Chiềng Khay. Các tổ hợp tác đan lát thủ công và câu lạc bộ văn hóa dân gian được thành lập ngay tại các bản tái định cư ven lòng hồ, nơi những nghệ nhân giàu kinh nghiệm trực tiếp mở lớp truyền dạy kỹ thuật đan lóng mốt, cách chọn cây giang rừng và bí quyết xử lý nan trên gác bếp hun khói cho thanh thiếu niên.
Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng di sản văn hóa bản địa của ba mươi tư tỉnh thành, chuyên trang Sơn La NSSC trân trọng ghi nhận và giới thiệu những giá trị lịch sử, kỹ nghệ chế tác độc đáo của các làng nghề truyền thống vùng Tây Bắc. Giữa tiếng sóng vỗ hiền hòa bên bờ Đà giang hôm nay, nhịp dao vót nan và tiếng đan mây tre rì rầm dưới mái nhà sàn của nghề đan lát Quỳnh Nhai vẫn bền bỉ nối dài mạch nguồn văn hóa ngàn xưa vào nhịp sống đương đại.
NSSC Sơn La
sonla.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Sơn La.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Sơn La.
Bài liên quan
Nghề rèn của người Mông Bắc Yên - Tinh hoa luyện thép giữa đại ngàn Tây Bắc
Nghề rèn của người Mông Bắc Yên lưu giữ bí quyết chọn thép nhíp, bễ lò gỗ thủ công và kỹ thuật tôi thép bằng nước suối tạo nên những bộ nông cụ bền sắc.
Nghề làm chè Shan tuyết Tà Xùa - Nghệ thuật sao trà cổ thụ trên đỉnh núi Bắc Yên
Nghề làm chè Shan tuyết Tà Xùa lưu giữ bí quyết hái búp sương sớm và sao chảo gang thủ công của người Mông Bắc Yên. Khám phá di sản chế tác trà cổ thụ Sơn La.
Nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu - Di sản sáp ong và chỉ thêu
Nghề thêu trang phục người Dao Tiền Mộc Châu là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nổi bật với kỹ thuật dùng bút đồng vẽ sáp ong trên vải chàm và thêu mặt trái.



